[سوره الواقعه (56) : آیات 88 تا 96]
اشاره
فَأَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنَ اَلْمُقَرَّبِینَ (88) فَرَوْحٌ وَ رَیْحٰانٌ وَ جَنَّهُ نَعِیمٍ (89) وَ أَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنْ أَصْحٰابِ اَلْیَمِینِ (90) فَسَلاٰمٌ لَکَ مِنْ أَصْحٰابِ اَلْیَمِینِ (91) وَ أَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنَ اَلْمُکَذِّبِینَ اَلضّٰالِّینَ (92) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ (93) وَ تَصْلِیَهُ جَحِیمٍ (94) إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ حَقُّ اَلْیَقِینِ (95) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ اَلْعَظِیمِ (96)
ترجمه:
88-اما اگر او از مقربان باشد، 89-در روح و ریحان و بهشت پر نعمت است.
90-و اما اگر از اصحاب یمین باشد،
ص: 280
91-به او گفته می شود: سلام بر تو از سوی دوستانت که از اصحاب الیمین هستند.
92-اما اگر او از تکذیب کنندگان گمراه باشد، 93-با آب جوشان دوزخ از او پذیرایی می شود! 94-سپس سرنوشت او ورود در آتش جهنم است.
95-این همان حق و یقین است.
96-حال که چنین است نام پروردگار بزرگت را منزه بشمار.
تفسیر:
سرانجام نیکوکاران و بدکاران
این آیات در حقیقت یک نوع جمع بندی از آیات آغاز سوره و آیات اخیر است، و تفاوت حال انسانها را به هنگامی که در آستانه مرگ قرار می گیرند مجسم می سازد که چگونه بعضی در نهایت آرامش و راحتی و شادی چشم از جهان می پوشند، و جمعی دیگر با مشاهده دورنمای آتش سوزان جهنم با چه اضطراب و وحشتی جان می دهند؟ نخست می فرماید: “کسی که در حالت احتضار و واپسین لحظات زندگی قرار می گیرد اگر از مقربان باشد… ” (فَأَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ) .
* “در نهایت راحت و آرامش و روح و ریحان است و در بهشت پر نعمت جای می گیرد” (فَرَوْحٌ وَ رَیْحٰانٌ وَ جَنَّهُ نَعِیمٍ) . “روح” (بر وزن قول) آن گونه که علمای لغت گفته اند در اصل به معنی “تنفس”و“ریحان”به معنی شیء یا گیاه خوشبو است، سپس این واژه به هر چیزی که مایه حیات و راحتی است گفته شده، همانگونه که“ریحان”به هر گونه نعمت و روزی خوب و فرحزا اطلاق می گردد، بنا بر این“روح”و“ریحان” الهی شامل تمام وسائل راحتی و آرامش انسان و هر گونه نعمت و برکت الهی ص: 281 می گردد. و به تعبیر دیگر می توان گفت: “روح”اشاره به تمام اموری است که انسان را از ناملائمات رهایی می بخشد تا نفسی آسوده کشد، و اما“ریحان”اشاره به مواهب و نعمتهایی است که بعد از رفع ناملائمات عائد انسان می گردد. مفسران اسلامی تفسیرهای متعددی برای این دو واژه ذکر کرده اند که شاید بالغ بر ده تفسیر شود. گاه گفته اند: “روح”به معنی“رحمت”و“ریحان”هر شرافت و فضیلتی را شامل می شود. و گاه گفته اند“روح”نجات از آتش دوزخ و“ریحان”دخول در بهشت است گاه“روح”را به معنی آرامش در قبر و“ریحان”را در بهشت دانسته اند. گاه“روح”را به معنی“کشف الکروب” (بر طرف ساختن ناراحتیها) و ریحان را به معنی“غفران الذنوب” (آمرزش گناهان) تفسیر کرده اند. و گاه“روح”را به معنی“انظر الی وجه اللّٰه”و“ریحان”را“استماع کلام اللّٰه”شمرده اند… و مانند اینها. ولی همانگونه که گفتیم اینها مصادیقی است از آن مفهوم کلی و جامع که در تفسیر آیه ذکر شد. قابل توجه اینکه بعد از ذکر“روح”و“ریحان”سخن از“جنه نعیم” (بهشت پر نعمت) به میان آورده، که ممکن است اشاره به این باشد که روح و ریحان در آستانه مرگ، و در قبر و برزخ به سراغ مؤمنان می آید و بهشت در آخرت، چنان که در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که در تفسیر این آیه فرمود: فاما ان کان من المقربین فروح و ریحان یعنی فی قبره، و جنه نعیم یعنی فی الآخره: “اما اگر از مقربان باشد روح و ریحان از آن او است، ص: 282 یعنی در قبر، و بهشت پر نعمت برای او است یعنی در آخرت” (1) و (2) . (1) (2) * سپس می افزاید: “اما اگر از گروه دوم یعنی اصحاب الیمین باشد… ” (همان مردان و زنان صالحی که نامه اعمالشان به نشانه پیروزی و قبولی به دست راستشان داده می شود) (وَ أَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنْ أَصْحٰابِ الْیَمِینِ) .
* “به او گفته می شود سلام بر تو از سوی دوستانت که از اصحاب الیمین هستند” (فَسَلاٰمٌ لَکَ مِنْ أَصْحٰابِ الْیَمِینِ) . به این ترتیب فرشتگان قبض روح در آستانه انتقال از دنیا سلام یارانش را به او می رسانند، همانگونه که در آیه 26 واقعه در توصیف اهل بهشت خواندیم: إِلاّٰ قِیلاً سَلاٰماً سَلاٰماً. احتمال دیگری در تفسیر این آیه نیز وجود دارد، و آن اینکه سلام از ناحیه فرشتگان باشد که به او می گویند: سلام بر تو ای کسی که از اصحاب الیمین هستی، یعنی در افتخار و توصیف تو همین بس که در صفت آنان قرار داری (3) . (3) در آیات دیگر قرآن نیز سلام فرشتگان در آستانه مرگ بر مؤمنان آمده است مانند آیه 32 سوره نحل که می فرماید: اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَهُ طَیِّبِینَ ص: 283 1- 1) تفسیر نور الثقلین جلد 5 صفحه 228 حدیث 103 و 104. 2- 2) “روح”ممکن است خبر باشد برای مبتدای محذوف، و در تقدیر“فجزائه روح”و یا مبتدا برای خبر محذوف است و در تقدیر“فله روح”می باشد و جمله“فروح… ” جزای“اما”است و“ان”شرطیه با وجود این جزا مستغنی از جزای دیگری است (دقت کنید) . 3- 3) بنا بر این در آیه دو تقدیر است، به این صورت“یقال له سلام لک انک من اصحاب الیمین”ولی بنا بر تفسیر اول تنها یک تقدیر است و آن“یقال له”است. یقولون سلام علیکم ادخلوا الجنه بما کنتم تعملون: “کسانی که فرشتگان قبض روحشان را می کنند در حالی که پاکیزه اند، به آنها می گویند: سلام بر شما، وارد بهشت شوید به خاطر اعمالی که انجام می دادید”. به هر حال تعبیر“سلام”تعبیر پر معنایی است، خواه از سوی فرشتگان باشد یا از سوی اصحاب الیمین، سلامی است که نشانه روح و ریحان و هر گونه سلامت و آرامش و نعمت است (1) . (1) این نکته نیز لازم به یادآوری است که تعبیر به اصحاب الیمین (کسانی که نامه اعمالشان را به دست راستشان می دهند) به خاطر آن است که معمولا انسان کارهای مهم و ماهرانه را با دست راست انجام می دهد لذا دست راست سمبلی است از قدرت، مهارت، توانایی و پیروزی. در حدیثی از امام باقر ع می خوانیم که در ذیل این آیه فرمود: هم شیعتنا و محبونا: “اصحاب یمین شیعیان ما و دوستان ما هستند” (2) . (2) * سپس به سراغ گروه سوم می رود که در اوائل سوره از آنها به عنوان اصحاب الشمال یاد شده بود، می فرماید: “اما اگر او از تکذیب کنندگان گمراه باشد… ” (وَ أَمّٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الْمُکَذِّبِینَ الضّٰالِّینَ) .
* “با آب جوشان دوزخ و حرارت و سموم آن از او پذیرایی می شود”! (فَنُزُلٌ مِنْ حَمِیمٍ) (3) . (3) *
ص: 284
1- 1) در باره سلامهایی که نثار بهشتیان می شود در جلد 18 صفحه 420 ذیل آیه 58 سوره یس بحث مشروحتری آمده است.
2- 2) تفسیر برهان جلد 4 صفحه 285.
3- 3) “نزل”خبر مبتدای محذوفی است و در تقدیر“فجزائه نزل من حمیم”و یا مبتدا برای خبر محذوفی است و در تقدیر“فله نزل من حمیم”می باشد.
و“سپس سرنوشت او ورود در آتش جهنم است” (وَ تَصْلِیَهُ جَحِیمٍ) .
آری در همان آستانه مرگ نخستین عذابهای الهی را می چشند، و طعم تلخ کیفرهای قیامت در قبر و برزخ در کام جانشان فرو می رود، و از آنجا که سخن از حال محتضر است مناسب این است که جمله“نزل من حمیم”اشاره به عذاب برزخی باشد“و تصلیه جحیم”اشاره به عذاب قیامت، این معنی در روایات متعددی نیز از ائمه اهل بیت نقل شده است (1) .
(1)
قابل توجه اینکه در اینجا“مکذبین”و“ضالین”هر دو با هم ذکر شده اند که اولی اشاره به تکذیب قیامت و خداوند یکتا و نبوت پیامبر ص است و دومی به کسانی که از راه حق منحرف شده اند.
این تعبیر علاوه بر اینکه معنی تاکید را می رساند می تواند اشاره به این نکته باشد که در میان گمراهان افرادی هستند مستضعف و جاهل قاصر، و عناد و لجاجتی در برابر حق ندارند، آنها ممکن است مشمول الطاف الهی گردند، اما تکذیب کنندگان لجوج و معاند به چنین سرنوشتهایی که گفته شد گرفتار می شوند.
“حمیم”به معنی آب داغ و سوزان یا بادهای گرم و سموم است، و“تصلیه” از ماده“صلی” (بر وزن سعی) به معنی سوزاندن و داخل شدن در آتش است اما “تصلیه”که معنی متعددی را دارد تنها به معنی سوزاندن می آید.
* و در پایان این سخن، می افزاید: “این همان حق و یقین است” (إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ حَقُّ الْیَقِینِ) . * “و حال که چنین است نام پروردگار بزرگت را منزه بشمار و او را
ص: 285
1- 1) “نور الثقلین”جلد 5 صفحه 229.
تسبیح گوی” (فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ) .
معروف در میان مفسران این است که“حق الیقین”از قبیل اضافه بیانیه است یعنی آنچه در باره این سه گروه از مقربان و اصحاب الیمین و تکذیب کنندگان گفته شد عین واقعیت و حق و یقین است.
این احتمال نیز وجود دارد که چون یقین دارای مراتبی است، مرحله عالی آن حق الیقین است، یعنی یقین واقعی کامل و خالی از هر گونه شک و شبه و ریب (1) .
(1)
ضمنا از آنچه گفتیم معلوم شد“هذا”در این آیه اشاره به احوال گروه های سه گانه ای است که قبلا ذکر شده، بعضی نیز احتمال داده اند که به تمام محتوای سوره واقعه یا تمام قرآن اشاره باشد، اما تفسیر اول مناسبتر است.
این نکته نیز قابل توجه است که تعبیر به“فسبح”“پس تسبیح کن” (با فاء تفریع) اشاره به این حقیقت است که آنچه در باره این گروه های سه گانه گفته شد عین عدالت است، و بنا بر این خداوندت را از هر گونه ظلم و بی عدالتی پاک و منزه بشمار، و یا اینکه اگر می خواهی به سرنوشت گروه سوم گرفتار نشوی او را از هر گونه شرک و بیعدالتی که لازمه انکار قیامت است پاک و منزه بدان.
بسیاری از مفسران در ذیل آخرین آیه نقل کرده اند که پس از نزول آن پیامبر فرمود: اجعلوها فی رکوعکم: “آن را در رکوع خود قرار دهید” (سبحان ربی العظیم بگوئید) و هنگامی که سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی نازل شد فرمود: اجعلوها فی سجودکم“آن را در سجده قرار دهید” (سبحان ربی الاعلی بگوئید) (2) .
(2)
ص: 286
1- 1) مطابق این تفسیر اضافه“حق”به“یقین”برای اختصاص و تقیید است، بعضی نیز آن را از قبیل اضافه موصوف به صفت دانسته اند و گفته اند به معنی“الیقین الحق”است.
2- 2) تفسیر ابو الفتوح رازی، روح المعانی، روح البیان، قرطبی، در المنثور و تفسیر مراغی ذیل آیه مورد بحث.
در تفسیر آیه 74 همین سوره نیز شبیه همین روایت را از بعضی از مفسران نقل کردیم.
* نکته: عالم برزخ آیا فوق از آیاتی است که اشاره به عالم برزخ دارد زیرا همانگونه که در تفسیر این آیات گفتیم در آستانه مرگ که انسان آماده برای انتقال به جهان دیگر می شود با یکی از حالات زیر روبرو خواهد شد: نعمتها و مواهب و پاداشهای الهی و روح و ریحان، یا کیفرها و مجازاتهای دردناک، و قرائن موجود در آیات نشان می دهد که قسمتی از اینها مربوط به قیامت و قسمت دیگری مربوط به قبر و برزخ است، و این خود دلیل دیگری بر وجود این عالم محسوب می شود. در حدیثی از رسول خدا ص می خوانیم: “نخستین چیزی که به مؤمن در هنگام وفات بشارت داده می شود روح و ریحان و بهشت پر نعمت است، و نخستین چیزی که به مؤمن در قبرش بشارت داده می شود این است که به او می گویند بشارت باد بر تو به خشنودی خداوند، به بهشت خوش آمدی، خداوند تمام کسانی که تو را تا قبرت تشییع کرده اند همه را آمرزید و شهادت آنها را در باره تو تصدیق کرد، و دعای آنها را برای آمرزشت مستجاب فرمود” (1) . (1) در حدیث دیگری امیر مؤمنان علی ع می فرماید: “هنگامی که انسان در آخرین روز از ایام دنیا و اولین روز از ایام آخرت قرار می گیرد اموال و فرزندان و اعمال او در برابرش مجسم می شوند، او نگاهی به اعمالش می کند، می گوید: من نسبت به شما بی اعتنا بودم هر چند بر دوش من سنگین بودید، الان چه خبری برای من دارید؟ عملش می گوید: من همنشین تو در قبر و روز ص: 287 1- 1) تفسیر در المنثور جلد 6 صفحه 166. رستاخیزت هستم تا من و تو در پیشگاه پروردگارت حضور یابیم، سپس امام ع افزود: اگر دوست خدا باشد عملش به صورت خشبوترین انسان با زیباترین چهره و جالبترین لباس ظاهر می شود، و می گوید بشارت باد بر تو به آرامش و نعمت و بهشت پر برکت و قدمت خیر مقدم است سؤال می کند تو کیستی؟ او در جوابش می گوید: من عمل صالح تو هستم که از دنیا (همراه تو) به سوی بهشت می روم” (1) . (1) در باره عالم برزخ بحث مشروحتری ذیل آیه 100 مؤمنون داشتیم (2) . (2) *پروردگارا!ما را در صف مقربان و اصحاب الیمین و اولیاء و دوستان خاصت قرار ده، و در آستانه مرگ مشمول روح و ریحان و جنت نعیمت بگردان.
خداوندا!عذاب رستاخیزت عذابی است الیم که هیچکس را یارای تحمل آن نیست، و پاداشهای بی حسابت پاداشی است عظیم که هیچکس با عملش مستوجب آن نمی شود، سرمایه ما در آن روز تنها لطف و کرم تو است ای کریم! بارالها!پیش از فرا رسیدن قیامت کبری و فرا رسیدن مرگ که قیامت صغری است ما را بیدار کن تا خود را برای این سفر عظیم که در پیش داریم آماده سازیم.
آمین یا رب العالمین پایان سوره واقعه 6\ج 2\1406 27\11\1364
ص: 288
1- 1) “تفسیر نور الثقلین”جلد 5 صفحه 228 حدیث 106.
2- 2) به“تفسیر نمونه”جلد 14 صفحه 314 تا 324 مراجعه فرمائید.