[سوره الواقعه (56) : آیات 63 تا 67]
اشاره
أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَحْرُثُونَ (63) أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ اَلزّٰارِعُونَ (64) لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰاهُ حُطٰاماً فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ (65) إِنّٰا لَمُغْرَمُونَ (66) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (67)
ترجمه:
63-آیا هیچ در باره آنچه کشت می کنید اندیشیده اید؟ 64-آیا شما آن را می رویانید، یا ما می رویانیم؟ 65-هر گاه بخواهیم آن را تبدیل به کاه درهم کوبیده می کنیم به گونه ای که تعجب کنید! 66- (به گونه ای که بگوئید:) به راستی ما زیان کرده ایم.
67-بلکه ما به کلی محرومیم.
تفسیر:
زارع خداوند است یا شما؟!
تا کنون چهار دلیل از دلائل هفتگانه ای را که در این سوره برای معاد ذکر شده خوانده ایم.
آیات مورد بحث و آیات آینده به سه دلیل دیگر که هر کدام نمونه ای از قدرت بی پایان خدا در زندگی انسان است اشاره می کند که یکی مربوط به آفرینش دانه های غذایی و دیگری“آب”و سومی“آتش”است، زیرا سه
ص: 248
رکن اساسی زندگی انسان را اینها تشکیل می دهد، دانه های گیاهی مهمترین ماده غذایی انسان محسوب می شود، و آب مهمترین مشروب، و آتش مهمترین وسیله برای اصلاح مواد غذایی و سایر امور زندگی است.
نخست می فرماید: “آیا هیچ در باره آنچه کشت می کنید اندیشیده اید”؟! (أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَحْرُثُونَ) .
* “آیا شما آن را می رویانید یا ما می رویانیم”؟ (أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّٰارِعُونَ) . جالب اینکه در آیه اول تعبیر به“تحرثون”از ماده“حرث” (بر وزن درس) می کند که به معنی کشت کردن (افشاندن دانه و آماده ساختن آن برای نمو است) و در آیه دوم تعبیر به“تزرعونه”از ماده“زراعت”می کند که به معنی رویانیدن است. بدیهی است کار انسان تنها کشت است، اما رویانیدن تنها کار خدا است، و لذا در حدیثی از پیغمبر اکرم ص نقل شده که فرمود: لا یقولن احدکم زرعت و لیقل حرثت (فان الزارع هو اللّٰه) : “هیچیک از شما نگوید: من زراعت کردم، بلکه گوید کشت کردم” (زیرا زارع حقیقی خدا است) (1) . (1) شرح این دلیل چنین است که انسان کاری را که در مورد زراعت می کند بی شباهت به کار او در مورد تولد فرزند نیست، دانه ای را می افشاند و کنار می رود، این خداوند است که در درون دانه یک سلول زنده بسیار کوچک آفریده که وقتی در محیط مساعد قرار گرفت در آغاز از مواد غذایی آماده در خود دانه استفاده می کند، جوانه می زند، و ریشه می دواند، سپس با سرعت عجیبی ص: 249 1- 1) قسمت اول حدیث در تفسیر“مجمع البیان”ذیل آیات مورد بحث آمده، و قسمت دوم در“روح البیان”اضافه بر آن نقل شده. از مواد غذایی زمین کمک می گیرد، و دستگاههای عظیم و لابراتوارهای موجود در درون گیاه به کار می افتد و غوغایی برپا می کند ساقه و شاخه و خوشه را می سازد و گاه از یک تخم صدها یا هزاران تخم برمی خیزد (1) . (1) دانشمندان می گویند: تشکیلاتی که در ساختمان یک گیاه به کار رفته از تشکیلات موجود در یک شهر عظیم صنعتی با کارخانه های متعددش شگفت انگیزتر و به مراتب پیچیده تر است. آیا کسی که چنین قدرتی دارد از احیای مجدد مردگان عاجز است. * در آیه بعد برای تاکید روی این مساله که انسان هیچ نقشی در مساله نمو و رشد گیاهان جز افشاندن دانه ندارد می افزاید“اگر ما بخواهیم این زراعت را تبدیل به یک مشت کاه درهم کوبیده شده می کنیم به گونه ای که تعجب کنید”! (لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰاهُ حُطٰاماً فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ) .
آری می توانیم تندباد سمومی بفرستیم که آن را قبل از بستن دانه ها خشک کرده درهم بشکند، یا آفتی برای آن مسلط کنیم که محصول را از بین ببرد، و نیز می توانیم سیل ملخها را بر آن بفرستیم، و یا گوشه ای از یک صاعقه بزرگ را بر آن مسلط سازیم، به گونه ای که چیزی جز یک مشت کاه خشکیده از آن باقی نماند، و شما از مشاهده منظره آن در حیرت و ندامت فرو روید.
آیا اگر زارع حقیقی شما بودید این امور امکان داشت؟ پس بدانید همه این برکات از جای دیگر است.
ص: 250
1- 1) گرچه معمولا در دانه گندم تکثیر تا صدها دانه کمتر دیده شده، ولی همانگونه که در جلد دوم این تفسیر گفتیم طبق گواهی صریح مطبوعات در یکی از شهرستانهای جنوب ایران در بعضی از مزارع بوته های گندمی بسیار بلند و پر خوشه دیده شد که گاه در یک بوته حدود چهار هزار دانه گندم وجود داشت!
“حطام”از ماده“حطم” (بر وزن حتم) در اصل به معنی شکستن چیزی است، و غالبا به شکستن اشیاء خشک مانند استخوان پوسیده، و یا ساقه های خشک گیاهان اطلاق می شود و در اینجا منظور کاه است.
این احتمال نیز داده شده است که منظور از حطام در اینجا پوسیدن تخمها در زیر زمین و عدم رویش آنها باشد (1) .
(1)
“تفکهون”از ماده“فاکهه”به معنی میوه است، سپس“فکاهت”به مزاح و شوخی و گفتن لطیفه ها که میوه جلسات انس است اطلاق شده، ولی این ماده گاهی به معنی تعجب و حیرت نیز آمده، و آیه مورد بحث از این قبیل است.
این احتمال نیز وجود دارد همانگونه که انسان به هنگام“خشم”گاهی می خندد که نام آن را خنده خشم می گذارند در هنگام مصائب سخت و سنگین نیز به شوخی می پردازد بنا بر این منظور شوخی به خاطر مصیبت است.
* آری تعجب می کنید و به حیرت فرو می روید و می گوئید: “به راستی که ما زیان کردیم”و سرمایه ز کف دادیم، و چیزی به دست نیاوردیم (إِنّٰا لَمُغْرَمُونَ) (2) (3) . (2) (3) * “بلکه ما به کلی محروم و بیچاره هستیم” (بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ) .
آیا اگر زارع حقیقی شما بودید چنین سرنوشتی امکان پذیر بود؟ اینها
ص: 251
1- 1) تفسیر“ابو الفتوح رازی”ذیل آیات مورد بحث.
2- 2) این جمله محذوفی دارد، و در تقدیر چنین است“و تقولون انا لمغرمون”.
3- 3) “مغرمون”از ماده“غرامت”به معنی زیان کردن، و از دست دادن وقت و سرمایه است.
نشان می دهد که اینهمه آوازه ها از او است، و هم او است که از یک دانه ناچیز، گیاهان پر طراوت و گاه صدها یا هزاران دانه تولید می کند، گیاهانی که دانه هایش خوراک انسانها، و شاخ و برگش غذای حیوانات، و گاه ریشه ها و سایر اجزایش درمان انواع دردهاست.
***
ص: 252