[سوره هود (11) : آیات 1 تا 4]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِlt;br/gt;الر کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ (1) أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اَللّٰهَ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ (2) وَ أَنِ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ (3) إِلَی اَللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (4)
ترجمه:
1-الر-این کتابی است که آیاتش استحکام یافته سپس تشریح شده، از نزد خداوند حکیم و آگاه (نازل گردیده است) .
2- (دعوت من این است) که جز اللّٰه را نپرستید، من از سوی او برای شما بیم دهنده و بشارت دهنده ام.
3-و اینکه از پروردگار خویش آمرزش بطلبید، سپس به سوی او باز گردید تا بطرز نیکویی شما را تا مدت معین (از مواهب زندگی این جهان) بهره مند سازد، و به هر صاحب فضیلتی بمقدار فضیلتش ببخشد، و اگر (از این فرمان) روی گردان شوید من بر شما از عذاب روز بزرگی بیمناکم.
4- (بدانید) بازگشت شما به سوی“اللّٰه”است و او بر هر چیز قادر است.
ص: 7
تفسیر:
اشاره
چهار اصل مهم در دعوت انبیا
این سوره همانند آغاز سوره گذشته و بسیاری از سوره های دیگر قرآن با بیان اهمیت این کتاب بزرگ آسمانی شروع می شود، تا مردم به محتویات آن بیشتر توجه کنند، و با دیده دقیقتری به آن بنگرند.
ذکر حروف مقطعه“ الر “خود دلیلی است بر اهمیت این کتاب بزرگ آسمانی که با تمام اعجاز و عظمتش از حروف مقطعه ساده ای که در اختیار همگان است همچون”الف، لام، راء”تشکیل شده است (الر) . (1)
(1)
و به دنبال این حروف مقطعه یکی از ویژگیهای قرآن مجید را با دو جمله بیان می کند، نخست اینکه“کتابی است که تمام آیاتش متقن و مستحکم است” (کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ) .
و“سپس شرح و تفصیل و بیان تمام نیازمندیهای انسان در زمینه زندگی فردی و اجتماعی مادی و معنوی، در آن بیان شده است” (ثُمَّ فُصِّلَتْ) .
این کتاب بزرگ با این ویژگی از سوی چه کسی نازل شده است؟ “از نزد خدایی که هم حکیم است و هم آگاه” (مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ) .
به مقتضای حکیم بودنش آیات قرآن را محکم، و به مقتضای خبیر و آگاه بودنش آیات قرآن را در بخشهای گوناگون، طبق نیازهای انسان بیان داشته است، چرا که تا کسی از تمام جزئیات نیازهای روحی و جسمی انسان با خبر نباشد نمی تواند دستورات شایسته تکامل آفرینی صادر کند.
در واقع هر یک از صفات قرآن که در این آیه آمده، از یکی از صفات خداوند سرچشمه می گیرد، استحکام قرآن از حکمتش، و شرح و تفصیل آن از
ص: 8
1- 1) شرح این معنی و سایر تفسیرهایی که برای حروف مقطعه قرآن شده است در آغاز سوره“بقره”و“آل عمران”و“اعراف”ذکر کرده ایم.
خبیر بودنش.
در اینکه فرق میان“احکمت”و“فصلت”چیست؟ مفسران بحثهای فراوان کرده اند و احتمالات زیادی داده اند، اما آنچه نزدیکتر از همه، به مفهوم آیه فوق به نظر می رسد این است، که در جمله اول این واقعیت بیان شده است که قرآن مجموعه واحد به هم پیوسته ای است، که همچون یک بنای محکم و استوار بر جا است و نشان می دهد که از سوی خداوند واحد یکتا نازل شده، و به همین دلیل هیچگونه تضاد و اختلاف در میان آیاتش دیده نمی شود.
اما جمله دوم اشاره به این حقیقت است که این کتاب در عین وحدت، آن چنان شاخه ها و شعب فراوان دارد که تمام نیازهای روحی و جسمی انسانها را در زیر پوشش خود قرار می دهد، بنا بر این در عین وحدت، کثیر است و در عین کثرت، واحد. از آیه بعد مهمترین و اساسی ترین محتوای قرآن یعنی توحید و مبارزه با شرک را به این صورت بیان می کند: “نخستین دعوت من این است که جز خداوند یگانه یکتا را نپرستید” (أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ) (1) .
(1)
و این نخستین تفصیل از دستورات این کتاب بزرگ است.
و دومین برنامه دعوتم این است که“من برای شما از سوی او نذیر و بشیرم”: در برابر نافرمانیها و ظلم و فساد و شرک و کفر، شما را بیم می دهم، و از عکس العمل کارهایتان و مجازات الهی بر حذر می دارم، و در برابر اطاعت
ص: 9
1- 1) در جمله أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ دو احتمال داده شده: نخست اینکه از زبان پیامبر (ص) است، همانگونه که ما در بالا گفتیم و تقدیرش این است که دعوتی و امری أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ دوم اینکه کلام خدا است تقدیرش این است امرکم أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ، ولی جمله“ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ “با معنی اول سازگارتر است.
و پاکی و تقوا شما را بشارت به سرنوشتی سعادتبخش می دهم (إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ) . سومین دعوتم این است که از گناهان خویش استغفار کنید، و از آلودگیها خود را شستشو دهید (وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ) و چهارمین دعوتم این است که”به سوی او باز گردید”و پس از شستشوی از گناه و پاک شدن در سایه استغفار، خود را به صفات الهی بیارائید که بازگشت به سوی او چیزی جز اقتباس از صفات او نیست (ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ) .
در واقع چهار مرحله از مراحل مهم دعوت به سوی حق در ضمن چهار جمله بیان شده است که دو قسمت آن“جنبه عقیدتی”و زیر بنائی دارد، و دو قسمت“جنبه عملی”و رو بنائی: قبول اصل توحید و مبارزه با شرک و قبول رسالت پیامبر ص دو اصل اعتقادی است.
و شستشوی از گناه و تخلق به صفات الهی که سازندگی را به تمام معنی از نظر عمل دربر دارد، دو دستور عملی قرآن است، و اگر درست بیندیشیم تمام محتوای قرآن در این چهار بخش خلاصه می شود، این فهرستی است برای همه قرآن و برای تمام محتوای این سوره.
سپس نتیجه های عملی“موافقت”یا“مخالفت”با این چهار دستور را چنین بیان می کند:
“هر گاه به این برنامه ها جامه عمل بپوشانید خداوند تا پایان عمر شما را از زندگانی سعادتبخش این دنیا بهره مند و متمتع می سازد” (یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی) .
و از آن بالاتر اینکه به هر کس به اندازه کارش، بهره می دهد و تفاوت مردم را در چگونگی عمل به این چهار اصل به هیچوجه نادیده نمی گیرد، بلکه
ص: 10
“به هر صاحب فضیلتی به اندازه فضیلتش عطا می کند” (وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ) .
“و اما اگر راه مخالفت را پیش گیرید، و در برابر این دستورهای چهارگانه عقیدتی و عملی سرپیچی کنید، من از عذاب روز بزرگی بر شما بیمناکم”همان روز که در دادگاه بزرگ عدل الهی حضور می یابید (وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ) . به هر حال بدانید که هر کس باشید، و در هر مقام و منزلتی قرار گیرید، سرانجام“بازگشت همه شما به سوی خدا است” (إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ) .
و این جمله اشاره به اصل پنجمی از اصول تفصیلی قرآن یعنی مساله معاد و رستاخیز است.
اما هیچگاه فکر نکنید که قدرت شما در برابر قدرت خدا اهمیتی دارد، یا می توانید از فرمان او، و دادگاه عدالتش فرار کنید، و نیز تصور نکنید که او نمی تواند استخوانهای پوسیده شما را بعد از مرگ جمع آوری کند، و لباس حیات و زندگی نوینی بر آن بپوشاند“چرا که او بر همه چیز قادر و تواناست” (وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ) .
پیوند دین و دنیا
هنوز کم نیستند کسانی که گمان می کنند دین داری فقط برای آباد ساختن سرای آخرت و راحتی پس از مرگ است و اعمال نیک توشه ای است برای سرای دیگر و به نقش مذهب پاک و اصیل در زندگی این جهان بکلی بی اعتنا هستند، و یا اهمیت کمی برای آن قائلند.
در حالی که مذهب پیش از آنکه سرای آخرت را آباد کند، آباد کننده سرای دنیا است، و اصولا تا مذهب در این زندگی اثر نگذارد تاثیری برای آن
ص: 11
زندگی نخواهد داشت! قرآن با صراحت این موضوع را در آیات بسیاری عنوان کرده است و حتی گاه دست روی جزئیات مسائل گذاشته چنان که در سوره نوح از زبان این پیامبر بزرگ خطاب به قومش می خوانیم: “ فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً ”: “من به آنها گفتم از گناهان خود استغفار کنید و با آب توبه آنها را بشوئید که خدا آمرزنده است، تا برکات آسمان را پی در پی بر شما فرو فرستد، و با اموال و فرزندان شما را یاری بخشد و باغهای سرسبز و نهرهای آب جاری در اختیارتان قرار دهد” (نوح-9-11) .
بعضی پیوند این مواهب مادی دنیا را با استغفار و شستشوی از گناه منحصرا یک پیوند معنوی و ناشناخته می دانند، در حالی که دلیل ندارد برای همه اینها تفسیر ناشناخته کنیم.
چه کسی نمی داند که دروغ و تقلب و دزدی و فساد شیرازه زندگی اجتماعی را بهم می ریزد؟ چه کسی نمی داند که ظلم و ستم و تبعیض و اجحاف آسمان زندگی انسانها را تیره و تار می کند؟ و چه کسی در این حقیقت شک دارد که با قبول اصل توحید و ساختن یک جامعه توحیدی بر اساس قبول رهبری پیامبران، و پاکسازی محیط از گناه و آراستگی به ارزشهای انسانی-یعنی همان چهار اصلی که در آیات فوق به آن اشاره شده-جامعه به سوی یک هدف تکاملی پیش می رود و محیطی امن و امان، آکنده از صلح و صفا آباد و آزاد به وجود می آید.
به همین دلیل در آیات فوق پس از ذکر این چهار اصل می خوانیم: یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی: “اگر این اصول را به کار بندید تا پایان عمر به طرز شایسته و نیکویی بهره مند خواهید شد”.
ص: 12