[سوره النساء (4) : آیه 58]
اشاره
إِنَّ اَللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا اَلْأَمٰانٰاتِ إِلیٰ أَهْلِهٰا وَ إِذٰا حَکَمْتُمْ بَیْنَ اَلنّٰاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اَللّٰهَ نِعِمّٰا یَعِظُکُمْ بِهِ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ سَمِیعاً بَصِیراً (58)
ترجمه:
58-خداوند به شما فرمان می دهد که امانتها را به صاحبان آن برسانید و هنگامی که میان مردم داوری می کنید از روی عدالت داوری کنید، خداوند پند و اندرزهای خوبی به شما می دهد، خداوند شنوا و بیناست.
شان نزول:
در تفسیر مجمع البیان و بعضی دیگر از تفاسیر اسلامی نقل شده که این آیه زمانی نازل گردید که پیامبر ص با پیروزی کامل وارد شهر مکه گردید، عثمان بن طلحه را که کلیددار خانه کعبه بود احضار کرد و کلید را از او گرفت، تا درون خانه کعبه را از وجود بتها پاک سازد، عباس عموی پیامبر ص پس از انجام این مقصود تقاضا کرد که پیامبر ص با تحویل کلید خانه خدا به او، مقام کلیدداری بیت اللّٰه که در میان عرب یک مقام برجسته و شامخ بود، به او سپرده شود (گویا عباس میل
ص: 429
1- 1) -مجالس شیخ و احتجاج طبرسی.
داشت از نفوذ اجتماعی و سیاسی برادرزاده خود به نفع شخص خویش استفاده کند) ولی پیامبر ص بر خلاف این تقاضا پس از تطهیر خانه کعبه از لوث بتها در خانه را بست و کلید را به“عثمان بن طلحه”تحویل داد، در حالی که آیه مورد بحث را تلاوت می نمود إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمٰانٰاتِ إِلیٰ أَهْلِهٰا … (1)
(1)
تفسیر:
اشاره
دو قانون مهم اسلامی
آیه فوق گرچه همانند بسیاری از آیات در مورد خاصی نازل شده ولی بدیهی است یک حکم عمومی و همگانی از آن استفاده می شود، و صریحا می گوید:
“خداوند به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحبان آنها بدهید. ” روشن است امانت معنی وسیعی دارد و هر گونه سرمایه مادی و معنوی را شامل می شود و هر مسلمانی طبق صریح این آیه وظیفه دارد که در هیچ امانتی نسبت به هیچکس (بدون استثناء) خیانت نکند، خواه صاحب امانت، مسلمان باشد یا غیر مسلمان، و این در واقع یکی از مواد“اعلامیه حقوق بشر در اسلام”است که تمام انسان ها در برابر آن یکسانند، قابل توجه اینکه در شان نزول فوق، امانت تنها یک امانت مادی نبود و طرف آن هم یک نفر مشرک بود.
در قسمت دوم آیه، اشاره به دستور مهم دیگری شده و آن مسئله“عدالت در حکومت”است.
آیه می گوید خداوند نیز به شما فرمان داده که به هنگامی که میان مردم قضاوت و حکومت می کنید، از روی عدالت حکم کنید
ص: 430
1- 1) -بعضی از مفسران معتقدند که آیه قبل از فتح مکه نازل شده و شان نزول فوق را صحیح نمیدانند ولی چه شان نزول فوق صحیح باشد چه نباشد، تاثیری در قانون مهمی که از آیه استفاده می شود ندارد.
(وَ إِذٰا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النّٰاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ) .
سپس برای تاکید این دو فرمان مهم میگوید: “خداوند پند و اندرزهای خوبی بشما میدهد” (إِنَّ اللّٰهَ نِعِمّٰا یَعِظُکُمْ بِهِ) باز تاکید می کند و می گوید: “در هر حال خدا مراقب اعمال شما است، هم سخنان شما را می شنود و هم کارهای شما را می بیند” (إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ سَمِیعاً بَصِیراً) این قانون نیز، یک قانون کلی و عمومی است و هر نوع داوری و حکومت را چه در امور بزرگ و چه در امور کوچک بوده باشد شامل می شود، تا آنجا که در احادیث اسلامی می خوانیم: روزی دو کودک خردسال، هر کدام خطی نوشته بود، و برای داوری در میان آنها و انتخاب بهترین خط به حضور امام حسن ع رسیدند، علی ع که ناظر این صحنه بود فورا به فرزندش گفت:
یا بنی انظر کیف تحکم فان هذا حکم و اللّٰه سالک عنه یوم القیامه! “فرزندم!درست دقت کن، چگونه داوری می کنی، زیرا این خود یک نوع قضاوت است و خداوند در روز قیامت در باره آن از تو سؤال میکند!” (1) این دو قانون مهم اسلامی (حفظ امانت و عدالت در حکومت) زیربنای یک جامعه سالم انسانی است و هیچ جامعه ای خواه مادی یا الهی بدون اجرای این دو اصل، سامان نمی یابد.
(1)
اصل اول می گوید: اموال، ثروتها، پستها، مسئولیتها، سرمایه های انسانی، فرهنگها و میراثهای تاریخی همه امانتهای الهی است که بدست افراد مختلف در اجتماع سپرده می شود، و همه موظفند که در حفظ این امانات و تسلیم کردن آن به- صاحبان اصلی آن بکوشند، و به هیچ وجه در این امانتها خیانت نشود.
از طرفی همیشه در اجتماعات، برخوردها و تضادها و اصطکاک منافع وجود دارد که باید با حکومت عادلانه، حل و فصل شود تا هر گونه تبعیض و امتیاز نابجا و ظلم و ستم از جامعه برچیده شود.
ص: 431
1- 1) -تفسیر مجمع البیان جلد سوم صفحه 64.
همانطور که در بالا گفته شد، امانت منحصر به اموالی که مردم به یکدیگر می سپارند نیست، بلکه دانشمندان نیز در جامعه امانت دارانی هستند که موظفند حقایق را کتمان نکنند، حتی فرزندان انسان امانتهای الهی هستند که اگر در تعلیم و تربیت آنان کوتاهی شود، خیانت در امانت شده، و از آن بالاتر وجود و هستی خود انسان و تمام نیروهایی که خدا به او داده است امانت پروردگارند که انسان موظف است در حفظ آنها بکوشد، در حفظ سلامت جسم و سلامت روح و نیروی سرشار جوانی و فکر و اندیشه کوتاهی نکند و لذا نمی تواند دست به انتحار و یا ضرر به- خویشتن بزند، حتی از بعضی از احادیث اسلامی استفاده می شود که علوم و اسرار و ودایع امامت که هر امامی باید به امام بعد بسپارد در آیه فوق داخل است (1) .
(1)
قابل توجه اینکه در آیه فوق، مسئله“ادای امانت”، بر“عدالت”، مقدم داشته شده، این موضوع شاید به خاطر آن است که مسئله عدالت در داوری، همیشه در برابر خیانت لازم می شود، زیرا اصل و اساس این است که همه مردم امین باشند، ولی اگر فرد یا افرادی از این اصل منحرف شدند نوبت به عدالت می رسد که آنها را به وظیفه خود آشنا سازد.
***
اهمیت امانت و عدالت در اسلام
در منابع اسلامی به قدری در باره این موضوع تاکید شده که در مورد سایر احکام کمتر دیده می شود، احادیث کوتاه زیر روشنگر این واقعیت است:
1-از امام صادق ع نقل شده که فرمود:
لا تنظروا الی طول رکوع الرجل و سجوده فان ذلک شیء اعتاده فلو ترکه استوحش و لکن انظروا الی صدق حدیثه و اداء امانته:
“ (تنها) نگاه به رکوع و سجود طولانی افراد نکنید، زیرا ممکن است
ص: 432
1- 1) -نور الثقلین جلد اول صفحه 496.
عادتی برای آنها شده باشد که از ترک آن ناراحت شوند، ولی نگاه به راستگویی در سخن و اداء امانت آنها کنید (1) .
(1)
2-در حدیث دیگری از امام صادق ع نقل شده که فرمود: اگر علی ع آن همه مقام در نزد پیامبر ص پیدا کرد به خاطر راستگویی در سخن و اداء امانت بود (2) .
(2)
3-در حدیث دیگری از امام صادق ع نیز نقل شده که به یکی از دوستان خود فرمود:
ان ضارب علی بالسیف و قاتله، لو ائتمننی و استنصحنی و استشارنی ثم قبلت ذلک منه لادیت الیه الامانه:
“اگر قاتل علی ع امانتی پیش من می گذاشت و یا از من نصیحتی می خواست و یا با من مشورتی می کرد و من آمادگی خود را برای این امور اعلام می داشتم، قطعا حق امانت را ادا می نمودم” (3) .
(3)
4-در روایاتی که در منابع شیعه و اهل تسنن از پیغمبر گرامی اسلام ص نقل شده این گفتار بزرگ می درخشد:
”
آیه المنافق ثلاث اذا حدث کذب و اذا وعد اخلف و اذا ائتمن خان:
“نشانه منافق سه چیز است دروغگویی، پیمان شکنی، و خیانت در امانت” (4) .
(4)
5-پیغمبر اکرم ص به علی ع فرمود: “هنگامی که طرفین نزاع نزد تو می آیند حتی در نگاه کردن به آن دو، و مقدار و چگونگی سخنان که به آنها می گویی، مساوات و عدالت را رعایت کن” (
سو بین الخصمین فی لحظک و لفظک) (5) .
(5)
ص: 433
1- 1 و 2 و 3) -نور الثقلین جلد اول صفحه 496.
2- 4) -صحیح ترمذی و نسایی بنا بنقل المنار، همین مضمون در سفینه البحار نیز آمده است.
3- 5) -مجمع البیان جلد سوم صفحه 64.
4-
5-