[سوره النساء (4) : آیه 47]
اشاره
یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ آمِنُوا بِمٰا نَزَّلْنٰا مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّهٰا عَلیٰ أَدْبٰارِهٰا أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ اَلسَّبْتِ وَ کٰانَ أَمْرُ اَللّٰهِ مَفْعُولاً (47)
ترجمه:
47-ای کسانی که کتاب (خدا) به شما داده شده به آنچه (بر پیامبر خود) نازل کردیم و هماهنگ با نشانه هایی است که با شما است ایمان بیاورید، پیش از آنکه صورتهایی را محو کنیم و سپس به پشت سر بازگردانیم، یا آنها را از رحمت خود دور سازیم همانطور که اصحاب“سبت”را دور ساختیم، و فرمان خدا را در هر حال انجام شدنی است.
تفسیر:
سرنوشت افراد لجوج
یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا بِمٰا نَزَّلْنٰا مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ
در دنبال بحثی که در آیات سابق در باره اهل کتاب بود، در اینجا روی سخن را به خود آنها کرده می فرماید: “ای کسانی که کتاب آسمانی به شما داده شده است ایمان بیاورید به آیات قرآن مجید که هماهنگ است با نشانه هایی که در کتب شما در باره آن وارد شده است”و مسلما شما با داشتن این همه نشانه ها از دیگران سزاوارترید که به این آئین پاک بگروید.
ص: 406
سپس آنها را تهدید می کند که سعی کنید پیش از آنکه گرفتار یکی از دو عقوبت شوید در برابر حق تسلیم گردید، نخست اینکه صورتهای شما را بکلی محو کرده و تمام اعضایی که به وسیله آن حقایق را می بینید و می شنوید و درک می کنید از میان برده، سپس صورتهای شما را به پشت سر بازگردانیم (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّهٰا عَلیٰ أَدْبٰارِهٰا) (1) شاید نیاز به یادآوری نداشته باشد که منظور از این جمله از کار افتادن عقل و هوش و چشم و گوش آنها از نظر عدم درک واقعیات زندگی و انحراف از صراط مستقیم است، همانطور که در حدیثی از امام باقر ع نقل شده که فرمود: “منظور از آن محو کردن وجوه آنها در مسیر هدایت و بازگرداندن آنها به عقب در مسیر گمراهی و ضلالت است” (2) توضیح اینکه: اهل کتاب، مخصوصا یهود، هنگامی که با آن همه نشانه های روشن در برابر حق تسلیم نشدند و آگاهانه به لجاجت و عناد برخاستند، و در صحنه- های مختلف این خلافگویی و خلافکاری آگاهانه را تکرار کردند تدریجا به صورت یک طبیعت ثانوی برای آنها شد، گویی به کلی افکارشان مسخ و چشم و گوششان کور و کر شد و چنین کسانی به جای اینکه در زندگی به پیش بروند به قهقرا و عقب بازمی گردند و این است جزای آنهایی که حق را دانسته انکار می کنند. و این در حقیقت شبیه همان چیزی است که در آغاز سوره بقره آیه 6 به آن اشاره شده است.
(1)
(2)
بنا بر این منظور از“طمس و محو و بازگرداندن به عقب”در آیه فوق همان محو فکری و روحی و عقب گرد معنوی است.
و اما مجازات دوم که به آن تهدید شده اند این است که: “آنها را از رحمت
ص: 407
1- 1) -طمس در اصل به معنی محو آثار چیزی است مثل اینکه خانه ای را ویران کنند و سپس جای آن را به کلی صاف کرده، آثار بنای سابق را از آن برچینند ولی بطور کنایه در مورد چیزهایی که از اثر و خاصیت افتاده نیز گفته می شود.
2- 2) -مجمع البیان جلد سوم صفحه 55 ذیل آیه فوق.
خود دور می سازیم همانطور که اصحاب سبت (1) را دور ساختیم” (أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَمٰا لَعَنّٰا أَصْحٰابَ السَّبْتِ) .
(1)
در اینجا سؤالی پیش می آید که این دو تهدید چه تفاوتی با هم دارد که با لفظ“او”به معنی“یا”عطف به یکدیگر شده اند؟ بعضی از مفسران معتقدند که تهدید نخست، جنبه معنوی دارد و تهدید دوم جنبه ظاهری و مسخ جسمانی، به قرینه اینکه خداوند در این آیه می فرماید:
“همانطور که اصحاب سبت را از رحمت خود دور ساختیم اینها را نیز از رحمت خود دور خواهیم ساخت”و می دانیم که اصحاب سبت (چنان که به خواست خدا در سوره اعراف خواهد آمد) از نظر ظاهری مسخ شدند.
بعضی دیگر معتقدند که این لعن و دوری از رحمت خدا نیز جنبه معنوی داشت با این تفاوت که تهدید اول اشاره به انحراف و گمراهی و عقب گرد آنها است، و تهدید دوم به معنی نابودی و هلاکت (یکی از معانی لعن همان هلاکت است) .
خلاصه اینکه اهل کتاب با اصرار و پافشاری در مخالفت با حق عقب گرد و سقوط می کنند و یا نابود می شوند.
سؤال دیگری در اینجا پیش می آید و آن اینکه آیا این تهدید در باره آنها عملی شد یا نشد؟ شک نیست که تهدید اول در مورد بسیاری از آنها و تهدید دوم در باره بعضی از آنها عملی گردید و حد اقل جمع زیادی از آنها در جنگهای اسلامی در هم کوبیده شدند و قدرتشان بر باد رفت، تاریخ دنیا نشان می دهد که آنها بعد از آن نیز در
ص: 408
1- 1) -اصحاب سبت همانطور که شرح سرگذشت آنها در سوره اعراف ذیل آیات 163 تا 166 خواهد آمد، جمعی از یهود بودند که در روز شنبه که موظف به تعطیل کسب و کار بودند بر خلاف فرمان پیامبر خود به ماهی گیری پرداختند و طغیان را به حد نهایت رساندند و به مجازات دردناکی گرفتار شدند.
کشورهای مختلفی تحت فشار شدید قرار گرفتند و نفرات زیادی را از دست دادند، و هم اکنون نیز در شرائط بسیار نامساعد و خطرناکی زندگی می کنند.
در پایان آیه برای تاکید این تهدیدها می فرماید: “فرمان خدا در هر حال انجام می شود و هیچ قدرتی مانع از آن نخواهد بود” (وَ کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ مَفْعُولاً) .