[سوره النساء (4) : آیه 40]
اشاره
إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَظْلِمُ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ وَ إِنْ تَکُ حَسَنَهً یُضٰاعِفْهٰا وَ یُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِیماً (40)
ترجمه:
40-خداوند (حتی) به اندازه سنگینی ذره ای ستم نمی کند و اگر کار نیکی باشد آن را مضاعف می نماید، و از نزد خود پاداش عظیمی (در برابر آن) می دهد.
ص: 388
تفسیر:
ذره چیست؟
“ذره”در اصل به معنی مورچه های بسیار کوچکی است که به زحمت دیده می شود و بعضی گفته اند در اصل اجزاء فوق العاده کوچکی از غبار است که در هوا معلق است، و به هنگام تابش آفتاب از روزنه کوچکی به نقاط تاریک، آشکار می شود، و نیز گفته اند اگر انسان دست خود را روی خاک و مانند آن بگذارد و سپس به دست خود بدمد، اجزایی که در هوا پراکنده می شود هر یک ذره نامیده می شود.
ولی تدریجا به هر چیز کوچکی ذره گفته شده است، و امروز به“اتم”که کوچکترین جزء اجسام است نیز ذره گفته می شود-زیرا اگر در سابق آن را به ذرات غبار اطلاق می کردند به خاطر این بود که آن را کوچکترین اجزای جسم تصور می نمودند ولی امروز که ثابت شده کوچکترین اجزای یک“جسم مرکب”مولکول و کوچکترین اجزای یک“جسم بسیط”، اتمها است که به مراتب از مولکولها کوچکترند، این نام را در اصطلاح علمی برای“اتم”انتخاب کرده اند که نه تنها با چشم دیده نمی شود بلکه با قویترین میکروسکوپهای الکترونیکی نیز قابل مشاهده نیست، و وجود آن تنها از طریق فورمولهای علمی و از طریق عکسبرداری های خاصی که با وسائل فوق العاده مجهز انجام می شود اثبات شده است، و از آنجا که “مثقال”به معنی “سنگینی”است، تعبیر“ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ “به معنی سنگینی یک جسم فوق العاده کوچک می باشد.
آیه فوق می گوید: خداوند حتی به اندازه سنگینی ذره ای ستم نمی کند، نه- تنها ستم نمی کند، بلکه اگر کار نیکی انجام شود آن را مضاعف می نماید، و پاداش عظیم از طرف خود در برابر آن می دهد.
ص: 389
این آیه در حقیقت به افراد بی ایمان و بخیل که حال آنها در آیات قبل گذشت می گوید: “این مجازاتهایی که دامنگیر شما می شود محصول اعمال شما است و از ناحیه خدا هیچ ستمی نخواهد شد و به عکس اگر بجای بخل و کفر، راه خدا را پیش می گرفتید، و انتخاب می کردید، از پاداشهای مضاعف و عظیم او برخوردار می شدید.
ضمنا باید توجه داشت که”ضعف”و”مضاعف“در لغت عرب به معنای چیزی است که معادل آن یا چند برابر آن را، بر آن بیفزاید و بنا بر این آیه فوق با آیاتی که می گوید: پاداش انفاق گاهی به ده برابر و گاهی به هفتصد برابر یا بیشتر می رسد، هیچگونه منافاتی ندارد، و در هر صورت حکایت از لطف خداوند نسبت به بندگان است که گناهانشان را بیش از مقداری که انجام داده اند کیفر نمی دهد، اما به حسنات آنها به مراتب بیش از آنچه انجام داده اند پاداش می دهد.
اما دلیل بر اینکه چرا خداوند ظلم نمی کند روشن است زیرا ظلم و ستم معمولا یا بر اثر جهل است و یا احتیاج و یا کمبودهای روانی، کسی که نسبت به همه چیز و همه کس عالم و از همه بی نیاز و هیچ کمبودی در ذات مقدس او نیست، ظلم کردن در باره او ممکن نیست نه اینکه نمی تواند ظلم کند و نه اینکه ظلم و ستم در مورد او متصور نباشد (آن چنان که طایفه اشاعره تصور کرده اند) بلکه در عین توانایی به- خاطر اینکه حکیم و عالم است از ظلم کردن، خودداری می نماید و هر چیز را در جای خود در این جهان پهناور هستی قرار می دهد، و با هر کس طبق شایستگی و اعمالش رفتار می کند.
ص: 390