[سوره النساء (4) : آیه 31]
اشاره
إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً (31)
ترجمه:
31-اگر از گناهان کبیره ای که از آن نهی شده اید اجتناب کنید گناهان کوچک شما را می پوشانیم و در جایگاه خوبی شما را وارد می سازیم.
ص: 357
1- 1) -صلی (بر وزن سرو) در اصل به معنی نزدیک شدن به آتش است، اما گرم شدن و برشته شدن و سوخته شدن به آتش را نیز“صلی”می گویند و در آیه فوق به معنی وارد شدن و سوختن در آتش است.
تفسیر:
اشاره
گناهان کبیره و صغیره
إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ
…
این آیه با صراحت می گوید: “اگر گناهان کبیره ای که از آن نهی شده ترک گوئید”سیئات“شما را می پوشانیم و می بخشیم و در جایگاه نیکویی شما را وارد می کنیم”.
از این تعبیر استفاده می شود که گناهان بر دو دسته اند، دسته ای که قرآن نام آنها را“کبیره”و دسته ای که نام آنها را“سیئه”گذاشته است، و در آیه 32 سوره نجم به جای“سیئه”تعبیر به“لمم” (1) نموده است، و در آیه 49 سوره کهف در برابر کبیره، “صغیره”را ذکر فرموده است آنجا که می گوید: لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَهً وَ لاٰ کَبِیرَهً إِلاّٰ أَحْصٰاهٰا (این نامه عمل هیچ گناه کوچک و بزرگی را فرو- گذار نکرده مگر اینکه به شماره در آورده است) .
(1)
از تعبیرات فوق بروشنی ثابت می شود که گناهان بر دو دسته مشخص تقسیم می شوند که گاهی از آن دو به“کبیره”و“صغیره”و گاهی“کبیره”و“سیئه” و گاهی “کبیره”و“لمم”تعبیر می شود.
اکنون باید دید که ضابطه و میزان در تعیین صغیره و کبیره چیست؟ بعضی می گویند: این دو از امور نسبی هستند، یعنی به هنگام مقایسه- کردن دو گناه به یکدیگر آن یک که اهمیتش بیشتر است کبیره و آنکه کمتر است صغیره می باشد، و بنا بر این هر گناهی نسبت به گناه بزرگتر، صغیره، و نسبت به- گناه کوچکتر، کبیره است (2) .
(2)
ص: 358
1- 1) -لمم (بر وزن قسم) به معنی کارهای کوچک و کم اهمیت است.
2- 2) -مرحوم طبرسی در مجمع البیان این عقیده را به دانشمندان شیعی نسبت داده در حالی که چنین نیست و بسیاری از دانشمندان ما عقیده دیگری دارند که شرح خواهیم داد.
ولی روشن است که این معنی به هیچ وجه با آیه فوق نمی سازد زیرا آیه فوق این دو دسته را از یکدیگر جدا کرده و در برابر هم قرار داده است و پرهیز از یکی را موجب بخشودگی دیگری می شمارد (دقت کنید) .
ولی اگر به معنی لغوی“کبیره”بازگردیم، کبیره هر گناهی است که از نظر اسلام بزرگ و پر اهمیت است، و نشانه اهمیت آن می تواند این باشد که در قرآن مجید، تنها به نهی از آن قناعت نشده، بلکه به دنبال آن تهدید به عذاب دوزخ گردیده است، مانند قتل نفس و زنا و رباخواری و امثال آنها، و لذا در روایات اهل بیت ع می خوانیم:
الکبائر اللتی اوجب اللّٰه عز و جل علیها النار: “گناهان کبیره گناهانی است که خداوند مجازات آتش برای آنها مقرر داشته است” (1) مضمون این حدیث از امام باقر ع و امام صادق ع و امام علی بن موسی الرضا ع نقل شده است.
(1)
و بنا بر این بدست آوردن گناهان کبیره و شناخت آنها با توجه به ضابطه فوق کار آسانی است، و اگر ملاحظه می کنیم، در پاره ای از روایات تعداد کبائر، هفت و در بعضی بیست و در بعضی هفتاد، ذکر شده منافات با آنچه در بالا گفته شد ندارد، زیرا در حقیقت بعضی از این روایات اشاره به گناهان کبیره درجه اول و بعضی به- گناهان کبیره درجه دو و بعضی به همه گناهان کبیره اشاره می کند.
اشکال: [آیا بخشش گناهان صغیره تشویق به گناه نیست؟ ]
ممکن است گفته شود که این آیه مردم را به گناهان صغیره تشویق می نماید و می گوید: با ترک گناهان کبیره، ارتکاب گناهان کوچک مانعی ندارد!.
پاسخ:
از تعبیری که در آیه ذکر شده پاسخ این ایراد روشن می شود زیرا قرآن می-
ص: 359
1- 1) -نور الثقلین جلد اول صفحه 473.
گوید: “ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ ”: “گناهان کوچک شما را می پوشانیم”یعنی پرهیز از گناهان بزرگ خصوصا با فراهم بودن زمینه های آنها، یک نوع حالت“تقوای روحانی”در انسان ایجاد می کند که می تواند آثار گناهان کوچک را از وجود او بشوید و در حقیقت آیه فوق همانند آیه إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ: (هود-114) :
“حسنات، سیئات را از بین می برند”می باشد، و در واقع اشاره به یکی از آثار واقعی اعمال نیک است و این درست به این می ماند که می گوئیم اگر انسان از مواد سمی خطرناک پرهیز کند و مزاج سالمی داشته باشد می تواند آثار نامطلوب بعضی از غذاهای نامناسب را بواسطه سلامت مزاج از بین ببرد.
و یا به تعبیر دیگر: بخشش گناهان صغیره یک نوع“پاداش معنوی”برای تارکان گناهان کبیره است، و این خود اثر تشویق کننده ای برای ترک کبائر دارد.
کجا صغیره تبدیل به کبیره می شود؟
ولی نکته مهمی که در اینجا باید به آن توجه داشت این است که گناهان صغیره، در صورتی صغیره هستند که تکرار نشوند و علاوه بر آن به عنوان بی اعتنایی و یا غرور و طغیان انجام نگیرند زیرا صغائر طبق آنچه از قرآن و روایات اسلامی استفاده می شود در چند مورد تبدیل به کبیره می گردد:
1-در صورتی که تکرار گردد، همانطور که از امام صادق ع نقل شده که فرمود:
لا صغیره مع الاصرار: “هیچ گناهی با تکرار صغیره نیست” (1) .
(1)
2-در صورتی که گناه را کوچک بشمرد و تحقیر کند، در نهج البلاغه می خوانیم:
اشد الذنوب ما استهان به صاحبه: “شدیدترین گناهان آن است که مرتکبش آن را کوچک بشمرد” (2) .
(2)
ص: 360
1- 1) -اصول کافی جلد 2 صفحه 288.
2- 2) -نهج البلاغه کلمات قصار.
3-در صورتی که از روی طغیان و تکبر و گردنکشی در برابر فرمان پروردگار انجام شود، این موضوع را از آیات مختلفی اجمالا می توان استفاده کرد از جمله آیه 37 نازعات: “اما آنها که طغیان کنند و زندگی دنیا را مقدم بشمرند جایگاهشان دوزخ است”.
4-در صورتی که از افرادی سر بزند که موقعیت خاصی در اجتماع دارند و لغزشهای آنها با دیگران برابر محسوب نمی شود، چنان که قرآن در باره همسران پیامبر ص در سوره احزاب آیه 30 می گوید: “اگر شما کار زشتی انجام دهید مجازات آن را دو برابر خواهید دید”. و از پیغمبر اکرم ص نقل شده که فرمود: “
من سن سنه سیئه فعلیه وزرها و وزر من عمل بها لا ینقص من اوزارهم شیئا ”: “هر کس سنت بدی بگذارد گناه آن بر او است و همچنین گناه تمام کسانی که به آن عمل کنند، بدون اینکه از گناه آنها چیزی کاسته شود”! (1) 5-در صورتی که از انجام گناه خوشحال و مسرور باشد و به آن افتخار کند چنان که از پیغمبر اکرم ص نقل شده که فرمود: “
(1)
من اذنب ذنبا و هو ضاحک دخل النار و هو باک ”“هر کس گناهی کند در حالی که خندان باشد در آتش وارد می شود در حالی که گریان است. ” 6-در صورتی که عدم مجازات سریع خداوند را در برابر گناه خود دلیل بر رضایت خدا بشمرد و خود را مصون از مجازات و یا محبوب در نزد خدا بداند، چنان که قرآن در آیه 8 سوره“مجادله”از زبان بعضی از گنهکاران مغرور نقل می کند که آنها در پیش خود می گویند چرا خداوند ما را مجازات نمی کند و سپس قرآن اضافه می کند که آتش دوزخ برای آنها کافی است.
ص: 361
1- 1) -محجه البیضاء، جلد 7 صفحه 61.