[سوره النساء (4) : آیه 2]
اشاره
وَ آتُوا اَلْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا اَلْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً (2)
ترجمه:
2-و اموال یتیمان را (هنگامی که به حد رشد رسیدند) به آنها بدهید، و اموال بد (خود) را با اموال خوب (یتیمان) تبدیل نکنید، و اموال آنها را با اموال خودتان (به وسیله مخلوط کردن یا تبدیل نمودن) نخورید. زیرا این گناه بزرگی است.
شان نزول:
شخصی از قبیله“بنی غطفان”برادر ثروتمندی داشت که از دنیا رفت، و او به عنوان سرپرستی از یتیمان برادر اموال او را به تصرف درآورد، و هنگامی- که برادرزاده به حد رشد رسید، از دادن حق او امتناع ورزید، موضوع را به- خدمت پیامبر عرض کردند آیه نخست نازل گردید، و مرد غاصب بر اثر شنیدن آن توبه کرد و اموال را به صاحبش بازگرداند و گفت“اعوذ باللّٰه من الحوب الکبیر”: “به خدا پناه میبرم از اینکه آلوده به گناه بزرگی شوم”.
تفسیر:
اشاره
خیانت در اموال یتیمان ممنوع
در هر اجتماعی بر اثر حوادث گوناگون پدرانی از دنیا میروند و فرزندان صغیری از آنها باقی میمانند منتها در جوامع ناسالم که گرفتار جنگهای داخلی هستند، مانند جامعه عرب در زمان جاهلیت، تعداد اینگونه کودکان یتیم بسیار
ص: 249
زیادتر است، که باید از طرف حکومت اسلامی و فرد فرد مسلمانان، تحت حمایت قرار گیرند. در آیه فوق سه دستور مهم در باره اموال یتیمان داده شده است.
1- وَ آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ -در این جمله دستور میدهد که: “اموال یتیمان را به هنگامی که رشد پیدا کنند به آنها بدهید”یعنی تصرف شما در این اموال تنها به عنوان امین و ناظر و وکیل است نه به عنوان یک مالک.
2- وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ: “و هیچگاه اموال پاکیزه آنها را با اموال ناپاک و پست خود تبدیل نکنید”این دستور در حقیقت برای جلوگیری از حیف و میل هایی است، که گاهی سرپرست های یتیمان به بهانه اینکه تبدیل کردن مال به نفع یتیم است یا تفاوتی با هم ندارد، و یا اگر بماند ضایع میشود، اموال خوب و زبده یتیمان را برمیداشتند و اموال بد و نامرغوب خود را بجای آن میگذاشتند.
3- وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ -“و اموال آنها را با اموال خود نخورید”یعنی اموال یتیمان را با اموال خود مخلوط نکنید بطوری که نتیجه اش تملک همه باشد، و یا اینکه اموال بد خود را با اموال خوب آنها مخلوط نسازید که نتیجه اش پایمال شدن حق یتیمان باشد (الی در جمله بالا در حقیقت به معنی مع است) .
[“حوب”چیست؟ (حوبا کبیرا) ]
إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً
در پایان آیه، برای تاکید و اثبات اهمیت موضوع میفرماید: اینگونه تعدی و تجاوز به اموال یتیمان گناه بزرگی است. راغب در کتاب مفردات میگوید:
“الحوبه”در اصل به معنی احتیاج و نیازی است که انسان را به گناه میکشاند، و از آنجا که تجاوزهای سرپرستان به اموال یتیمان، غالبا بر اثر نیاز و یا به بهانه احتیاج صورت میگیرد در آیه فوق به جای کلمه“اثم” (گناه) کلمه“حوب” بکار رفته است، تا اشاره به این حقیقت بوده باشد.
بررسی آیات مختلف قرآن نشان میدهد که اسلام اهمیت فوق العاده ای برای
ص: 250
این موضوع قائل شده و با شدت تمام خیانت کنندگان در اموال یتیمان را به مجازات های شدید تهدید میکند و با عباراتی محکم و قاطع سرپرستان را به مراقبت کامل از اموال یتیمان دعوت میکند، که شرح آن در همین سوره در چند آیه بعد و در ذیل آیات 152 سوره انعام و 34 سوره اسری خواهد آمد.
لحن شدید این آیات بقدری در قلوب مسلمانان مؤثر واقع شد، که حتی میترسیدند غذای مشترکی برای خودشان و یتیمان درست کنند، بهمین جهت غذای آنها را از غذای خود و فرزندان خویش جدا میساختند، و این امر موجب ناراحتی هر دو طرف میشد لذا در آیه 220 سوره بقره به آنها دستور داده شد که اگر هدفشان از مخلوط ساختن اموال یا غذای یتیمان با اموال یا غذای خود، خیر خواهی و اصلاح بوده باشد مانعی ندارد (1) .
(1)