[سوره النساء (4) : آیه 159]
اشاره
وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ یَوْمَ اَلْقِیٰامَهِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً (159)
ترجمه:
159-و هیچیک از اهل کتاب نیست مگر اینکه به او قبل از مرگش ایمان می آورد و روز قیامت گواه بر آنها خواهد بود.
تفسیر:
اشاره
در تفسیر آیه فوق دو احتمال است که هر یک به جهاتی قابل ملاحظه است:
1-آیه می فرماید: “هیچکس از اهل کتاب نیست مگر اینکه به مسیح ع پیش از”مرگ خود“ایمان می آورد”.
(وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ إِلاّٰ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ) و آن در هنگامی است که انسان در آستانه مرگ قرار میگیرد و ارتباط او با
ص: 203
1- 1) تفسیر المنار جلد 6 صفحه 34.
2- 2) المیزان جلد سوم صفحه 345.
این جهان ضعیف و با جهان بعد از مرگ قوی می گردد، پرده ها از برابر چشم او کنار می رود، و بسیاری از حقایق را می بیند، نسبت به آن آگاهی می یابد، در این موقع است که چشم حقیقت بین او مقام مسیح ع را مشاهده میکند و در برابر او تسلیم میگردد آنها که منکر او شدند به او مؤمن می شوند و آنها که او را خدا دانستند به اشتباه خود پی می برند.
در حالی که این ایمان همانند ایمان فرعون و اقوام دیگر و اقوامی که گرفتار عذاب می شدند و در لحظه مشاهده عذاب و مقدمات نابودی و مرگ ایمان می آوردند هیچگونه سودی برای آنها ندارد-پس چه بهتر که بجای اینکه در آن لحظه حساس که ایمان سودی ندارد ایمان بیاورند، اکنون که ایمان مفید است مؤمن شوند (طبق این تفسیر ضمیر قبل موته به“اهل کتاب” بر می گردد) .
2-منظور این است که تمام اهل کتاب بحضرت مسیح ع پیش از “مرگ او”ایمان می آورند یهودیان او را به نبوت می پذیرند و مسیحیان دست از الوهیت او میکشند و این به هنگامی است که مسیح ع طبق روایات اسلامی در موقع ظهور مهدی (عج) از آسمان فرود میاید، و پشت سر او نماز می گزارد و یهود و نصارا نیز او را می بینند و به او و مهدی ع ایمان می آورند، و روشن است که مسیح ع به حکم اینکه آئینش مربوط به گذشته بوده وظیفه دارد در این زمان از آئین موجود یعنی آئین اسلام که مهدی ع مجری آن است پیروی کند (طبق این تفسیر ضمیر قبل موته به“مسیح”بر می گردد نه به اهل کتاب) .
در بسیاری از کتب اسلامی این حدیث از پیامبر ص نقل شده است که فرمود:
کیف انتم اذا نزل فیکم ابن مریم و امامکم منکم:
“چگونه خواهید بود هنگامی که فرزند مریم در میان شما نازل گردد
ص: 204
در حالی که پیشوای شما از خود شما است” (1) .
(1)
البته مطابق این تفسیر منظور از اهل کتاب جمعیت یهود و مسیحیانی هستند که در آن زمان وجود دارند.
در تفسیر“علی بن ابراهیم”از“شهر بن حوشب”چنین نقل شده که روزی حجاج به او گفت آیه ای در قرآن است که مرا خسته کرده و در معنی آن فرو مانده ام، “شهر”می گوید کدام آیه است ای امیر!حجاج گفت:
آیه“ وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ … “زیرا من یهودیان و نصرانیانی را اعدام میکنم که هیچگونه نشانه ای از چنین ایمانی در آنها مشاهده نمی کنم، “شهر”می گوید آیه را درست تفسیر نکردی، حجاج می پرسد چرا؟ تفسیر آیه چیست؟ “شهر” میگوید: منظور این است که عیسی ع قبل از پایان جهان فرود میاید و هیچ یهودی و نه غیر یهودی باقی نمیماند مگر اینکه قبل از مرگ عیسی ع به او ایمان میاورد او پشت سر مهدی ع نماز میخواند، هنگامی که حجاج این سخن را شنید گفت: وای بر تو این تفسیر را از کجا آوردی؟ میگوید از محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب ع شنیدم، حجاج گفت و اللّٰه جئت بها من عین صافیه!:
“به خدا سوگند آن را از سرچشمه ذلال و صافی گرفتی”! (2) و در پایان آیه میفرماید: “در روز رستاخیز، مسیح ع گواه بر آنها خواهد بود”.
(2)
(وَ یَوْمَ الْقِیٰامَهِ یَکُونُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً) .
منظور از گواهی مسیح ع بر ضد آنها این است که او گواهی میدهد
ص: 205
1- 1) از مسند احمد و صحیح بخاری و صحیح مسلم و سنن بیهقی (طبق نقل تفسیر المیزان) .
2- 2) تفسیر برهان جلد اول صفحه 426.
که تبلیغ رسالت کرده و آنها را هیچگاه به خدایی و الوهیت خود دعوت ننموده بلکه به ربوبیت پروردگار دعوت کرده است.
سؤال:
در اینجا این سؤال پیش میاید که طبق آیه 117 سوره مائده، مسیح ع گواهی و شهادت خود را در روز قیامت منحصر به زمانی میکند که در میان امت خویش می زیسته است و اما نسبت به بعد از آن این گواهی را از خود سلب می نماید. وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ:
“من تا هنگامی که در میان آنها بودم، شاهد و ناظر بر ایشان بودم ولی زمانی که مرا از میان آنها گرفتی تو مراقب آنها بودی و تو بر هر چیز شاهد و گواهی”.
در حالی که در آیه مورد بحث میخوانیم مسیح ع در روز قیامت نسبت به همه آنان، اعم از کسانی که در عصر او بودند یا نبودند گواهی میدهد.
پاسخ:
دقت در مضمون دو آیه نشان میدهد که آیه مورد بحث در باره گواهی بر تبلیغ رسالت و نفی الوهیت از مسیح است ولی آیه 117 مائده مربوط به گواهی بر عمل میباشد: توضیح اینکه: آیه مورد بحث میگوید: عیسی ع بر ضد تمام کسانی که او را به الوهیت پذیرفتند، اعم از کسانی که در عهد او بودند یا بعدا بوجود آمدند گواهی میدهد که من هرگز آنها را به چنین چیزی
ص: 206
دعوت ننمودم ولی آیه 117 سوره مائده میگوید: علاوه بر اینکه من تبلیغ رسالت به طرز صحیح و کافی کردم، تا زمانی که در میان آنها بودم عملا از انحراف آنان جلوگیری کردم و بعد از من بود که موضوع الوهیت من را مطرح کردند و راه انحراف را پیمودند و من آن روز در میان آنها نبودم تا گواه اعمال آنها باشم و از آن جلوگیری کنم.