[سوره النساء (4) : آیات 110 تا 112]
اشاره
وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اَللّٰهَ یَجِدِ اَللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً (110) وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً (111) وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَهً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ اِحْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً (112)
ترجمه:
110-کسی که کار بدی انجام دهد یا به خود ستم کند سپس از خداوند طلب آمرزش نماید خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت.
111-و کسی که گناهی مرتکب شود به زیان خود کار کرده و خداوند دانا و حکیم است.
112-و کسی که خطا یا گناهی مرتکب شود سپس بیگناهی را متهم سازد بار بهتان و گناه آشکاری بر دوش گرفته است.
تفسیر:
اشاره
در این سه آیه در تعقیب بحثهای مربوط به خیانت و تهمت که در آیات قبل گذشت سه حکم کلی بیان شده است:
1-نخست اشاره به این حقیقت شده که راه توبه، به روی افراد بدکار به هر حال باز است و“کسی که به خود یا دیگری ستم کند و بعد حقیقتا پشیمان شود و از خداوند طلب آمرزش کند و در مقام جبران بر آید، خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت”.
(وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً.)
ص: 117
باید توجه داشت که در آیه دو چیز عنوان شده یکی سوء و دیگری ظلم به نفس، و با توجه به قرینه مقابله و همچنین ریشه لغوی“سوء”که به معنی زیان رسانیدن به دیگری است، چنین استفاده می شود که هر نوع گناه اعم از اینکه انسان به دیگری زیان برساند یا به خود، به هنگام توبه حقیقی و جبران، قابل آمرزش است.
ضمنا از تعبیر به یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً:
“خدا را آمرزنده و مهربان می یابد”استفاده می شود که توبه حقیقی آن چنان اثر دارد که انسان در درون جان خود نتیجه آن را می یابد، از یک سو اثر ناراحت کننده گناه با توجه به غفور بودن خداوند از بین می رود، و از طرف دیگر دوری خود را از رحمت و الطاف خداوند که نتیجه معصیت بود، به مقتضای رحیمیت او، مبدل به نزدیکی احساس می کند. 2-آیه دوم توضیح همان حقیقتی است که اجمال آن در آیات قبل گذشت و آن اینکه: “هر گناهی که انسان مرتکب می شود بالمال و در نتیجه به خود ضرر زده و به زیان خود گام برداشته است”.
(وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ) .
و در پایان آیه می فرماید: “خداوند عالم است و از اعمال بندگان با خبر، و هم حکیم است و هر کس را طبق استحقاق خود مجازات می کند”.
(وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً) .
و به این ترتیب گناهان اگر چه در ظاهر مختلفند، گاهی زیان آن به دیگری می رسد و گاهی زیان آن به خویشتن است، اما پس از تحلیل نهایی همه به خود انسان باز می گردد و آثار سوء گناه قبل از همه در روح و جان خود شخص ظاهر می شود (1) . 3-و در آخرین آیه اشاره به اهمیت گناه تهمت زدن نسبت به افراد
(1)
ص: 118
1- 1) شعله اول نصیب دامن“آتش زنه”است این سزای آنکه بوسد آستان ظلم را
بی گناه کرده، می فرماید: “هر کس خطا یا گناهی مرتکب شود و آن را به گردن بی گناهی بیفکند، بهتان و گناه آشکاری انجام داده است”.
(وَ مَنْ یَکْسِبْ خَطِیئَهً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یَرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً) .
در این آیه گناهانی را که انسان مرتکب می شود و به گردن دیگری می افکند به دو قسم تقسیم شده یکی خطیئه و دیگر اثم- در باره تفاوت میان این دو، مفسران و اهل لغت سخن بسیار گفته اند، اما آنچه نزدیکتر به نظر می رسد این است که“خطیئه”از“خطا”در اصل به معنی لغزشها و گناهانی است که بدون قصد از انسان سر می زند و گاهی دارای کفاره و غرامت است، ولی تدریجا در معنی خطیئه توسعه ای داده شده و هر گناه اعم از عمد و غیر عمد را در بر می گیرد، زیرا هیچگونه گناهی (اعم از عمد و غیر عمد) با روح سلیم انسان سازگار نیست و اگر از او سر بزند در حقیقت یک نوع لغزش و خطا است که شایسته مقام او نیست، نتیجه اینکه خطیئه معنی وسیعی دارد که هم گناه عمدی و هم غیر عمدی را شامل می شود، ولی اثم معمولا به گناهان عمدی و اختیاری گفته می شود-و در اصل“اثم”به معنی چیزی است که انسان را از کاری باز می دارد و از آنجا که گناهان آدمی را از خیرات، باز میدارند به آنها اثم گفته شده است.
ضمنا باید توجه داشت که در آیه در مورد تهمت، تعبیر لطیفی به کار برده شده و آن اینکه گناه را بمنزله“تیر”قرار داده و انتساب آن را به دیگری به منزله“پرتاب بسوی هدف”اشاره به اینکه همانطور که تیراندازی به سوی دیگری ممکن است باعث از بین رفتن او شود پرتاب تیر گناه هم به کسی که مرتکب نشده ممکن است آبروی او را که بمنزله خون او است از بین ببرد، بدیهی است وزر و وبال این کار برای همیشه بر دوش فردی که تهمت زده است باقی خواهد ماند، و تعبیر به احتمل (بر دوش می گیرد) نیز اشاره به سنگینی
ص: 119
و دوام این مسئولیت است!.
جنایت تهمت
تهمت زدن به بی گناه از زشتترین کارهایی است که اسلام آن را به شدت محکوم ساخته است، آیه فوق و روایات متعدد اسلامی که در باره این موضوع وارد شده نظر اسلام را در این زمینه روشن می سازد، امام صادق ع از حکیمی چنین نقل می کند:
البهتان علی البرئ اثقل من جبال راسیات:
“تهمت زدن به بی گناه از کوه های عظیم نیز سنگین تر است”! (1) تهمت زدن به افراد بی گناه با روح ایمان سازگار نیست چنان که از امام صادق ع نقل شده:
(1)
(
اذا اتهم المؤمن اخاه انماث الایمان فی قلبه کما ینماث الملح فی الماء) “کسی که برادر مسلمانش را متهم کند، ایمان در قلب او ذوب می شود همانند ذوب شدن نمک در آب”! (2) در حقیقت بهتان و تهمت، بدترین انواع دروغ و کذب است، زیرا هم مفاسد عظیم کذب را دارد، و هم زیانهای غیبت، و هم بدترین نوع ظلم و ستم است، و لذا از پیامبر اسلام ص نقل شده که فرمود:
(2)
من بهت مؤمنا او مؤمنه او قال فیهما ما لیس فیه اقامه اللّٰه تعالی یوم القیامه علی تل من نار حتی یخرج مما قاله:
کسی که به مرد یا زن با ایمان تهمت بزند و یا در باره او چیزی بگوید.
ص: 120
1- 1) سفینه البحار جلد اول ماده بهت.
2- 2) اصول کافی جلد دوم صفحه 269-باب التهمه و سوء الظن.
که در او نیست، خداوند در روز قیامت او را بر تلی از آتش قرار می دهد تا از مسئولیت آنچه گفته است در آید“ (1) .
(1)
در حقیقت رواج این کار ناجوانمردانه در یک محیط، سبب به هم ریختن نظام و عدالت اجتماعی و آلوده شدن حق به باطل و گرفتار شدن بی گناه و تبرئه گنهکار و از میان رفتن اعتماد عمومی می شود.