[سوره النحل (16) : آیات 30 تا 32]
اشاره
وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اِتَّقَوْا مٰا ذٰا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قٰالُوا خَیْراً لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ اَلدُّنْیٰا حَسَنَهٌ وَ لَدٰارُ اَلْآخِرَهِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دٰارُ اَلْمُتَّقِینَ (30) جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ کَذٰلِکَ یَجْزِی اَللّٰهُ اَلْمُتَّقِینَ (31) اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ اَلْمَلاٰئِکَهُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ اُدْخُلُوا اَلْجَنَّهَ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (32)
ترجمه:
30-و هنگامی که بپرهیزگاران گفته می شد پروردگار شما چه نازل کرده است؟ میگفتند:
خیر (و سعادت) برای کسانی که نیکی کردند در این دنیا نیکی است، و سرای آخرت از آنهم بهتر است، و چه خوب است سرای پرهیزکاران.
31-باغهایی از بهشت جاویدان است که همگی وارد آن می شوند، نهرها از زیر آن جریان دارد و هر چه را بخواهند در آنجا هست! 32-همانها که فرشتگان (قبض ارواح) روحشان را می گیرند در حالی که پاک و پاکیزه اند به آنها می گویند سلام بر شما باد، وارد بهشت شوید بخاطر اعمالی که انجام می دادید!
ص: 210
تفسیر:
سرنوشت پاکان و نیکان
در آیات گذشته اظهارات مشرکان درباره قرآن و نتائج آن را خواندیم، اما در آیات مورد بحث، اعتقاد مؤمنان را با ذکر نتائجش می خوانیم:
نخست می گوید: “هنگامی که به پرهیزگاران گفته می شود پروردگار شما چه چیز نازل کرده است؟ می گویند خیر و نیکی” (وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا مٰا ذٰا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قٰالُوا خَیْراً) .
در تفسیر قرطبی می خوانیم در آن هنگام که پیامبر ص در مکه بود، در موسم حج که از اطراف جزیره عربستان مردم گروه گروه وارد مکه می شدند، چون جسته گریخته مطالبی درباره پیامبر اسلام ص به گوششان رسیده بود، با افراد مختلف که روبرو می شدند از آنها پیرامون این موضوع سؤال میکردند، هر گاه از مشرکان این سؤال را می کردند آنها می گفتند: چیزی نیست، همان افسانه های خرافی و اسطوره های پیشینیان، و هر گاه با مؤمنان روبرو می شدند و این سؤال را مطرح می کردند و می گفتند پروردگار ما جز خیر و نیکی نازل نکرده است.
چه تعبیر رسا و زیبا و جامعی؟ “خیر”آنهم خیر مطلق، که مفهوم گسترده اش همه نیکیها، سعادتها و پیروزیهای مادی و معنوی را در بر می گیرد، خیر در رابطه با دنیا، خیر در رابطه با آخرت، خیر برای فرد و خیر برای جامعه، خیر در زمینه تعلیم و تربیت و در زمینه سیاست و اقتصاد و امنیت و آزادی خلاصه خیر از هر نظر (زیرا می دانیم هنگامی که متعلق یک کلمه را حذف کنیم مفهوم آن عمومیت پیدا خواهد کرد) .
ذکر این نکته نیز لازم است که درباره قرآن تعبیرات گوناگونی در خود
ص: 211
قرآن وارد شده است، تعبیر به نور، شفاء، هدایت، فرقان (جدا کننده حق از باطل) حق، تذکره و مانند اینها، ولی شاید این تنها آیه ای است که در آن تعبیر به“خیر”شده است و می توان گفت همه آن مفاهیم خاص، در این مفهوم عام جمع است.
ضمنا تفاوت تعبیری که مشرکان و مؤمنان درباره قرآن می کردند، قابل ملاحظه است: مؤمنان می گفتند: خیرا یعنی انزل خیرا (خداوند خیر و نیکی نازل کرده است) و به این وسیله ایمان خود را به وحی بودن قرآن آشکار می ساختند (1) .
(1)
اما هنگامی که از مشرکان سؤال می کردند پروردگارتان چه چیز نازل کرده، آنها می گفتند اینها اساطیر الاولین است، و به این ترتیب، وحی بودن قرآن را به کلی انکار می کردند (2) .
(2)
سپس همانگونه که در آیات گذشته، نتیجه اظهارات مشرکان، به صورت کیفرهای مضاعف دنیوی و اخروی، مادی و معنوی، بیان شد، در آیه مورد بحث نتیجه اظهارات مؤمنان به این صورت بیان شده است: “برای کسانی که نیکی کردند در این دنیا نیکی است” (لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَهٌ) .
جالب اینکه“حسنه”که پاداش آنها همانند خیر که“اظهار”آنها بوده، مطلق گذاشته شده است و انواع حسنات و نعمتهای این جهان را در بر می گیرد، این پاداش دنیای آنها است، سپس اضافه می کند“سرای آخرت از این هم بهتر است، و چه خوبست سرای پرهیزکاران”؟
ص: 212
1- 1) خیرا در حقیقت مفعول است برای فعل محذوف و در تقدیر انزل خیرا بوده است.
2- 2) اساطیر الاولین، خبر است برای مبتدای محذوف و در تقدیر هذه اساطیر الاولین بوده است.
(وَ لَدٰارُ الْآخِرَهِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دٰارُ الْمُتَّقِینَ) .
باز در این تعبیر به کلمه“خیر”و جمله“ لَنِعْمَ دٰارُ الْمُتَّقِینَ “برخورد می کنیم که هر دو، مطلقند با مفهوم گسترده شان، و باید هم چنین باشد چرا که پاداشها، بازتابهایی هستند از اعمال انسانها، در کیفیت و کمیت آنها!.
ضمنا از آنچه گفتیم روشن شد که جمله لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا… تا آخر آیه ظاهرا کلام خدا است، و قرینه مقابله میان این آیات و آیات گذشته، این معنی را تقویت می کند، هر چند بعضی از مفسران، در تفسیر آن دو احتمال داده اند، نخست اینکه کلام خدا باشد، و دیگر اینکه دنباله کلام پرهیزکاران است.
* آیه بعد سرای پرهیزکاران را که قبلا بطور سربسته بیان شد، توصیف کرده می گوید: “سرای پرهیزکاران باغهای جاویدان بهشت است که همگی وارد آن می شوند” (جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا) . “نهرهای جاری از پای درختان آنها می گذرد” (تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ) . تنها مساله باغ و درخت مطرح نیست، بلکه”هر چه بخواهند در آنجا هست” (لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ) . آیا تعبیری از این وسیعتر و مفهومی از این جامعتر درباره نعمتهای بهشتی پیدا می شود؟ حتی این تعبیر از تعبیری که در آیه 71 سوره زخرف آمده است وسیعتر به نظر می رسد آنجا که می گوید وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ: “در بهشت هر آنچه دلها بخواهد و چشم ها از آن لذت برد وجود دارد”آنجا سخن از خواست دلها است و اینجا سخن از خواست مطلق (یشاءون) . بعضی از مفسران از مقدم بودن“ لَهُمْ فِیهٰا “بر” مٰا یَشٰاؤُنَ “انحصار ص: 213 استفاده کرده اند یعنی تنها در آنجا است که انسان هر چه را بخواهد می یابد و گرنه چنین امری در دنیا غیر ممکن است!. * گفتیم آیات مورد بحث که توضیحی از چگونگی زندگی و مرگ پرهیزکاران است هماهنگ و همقرینه با آیات گذشته است که از مشرکان مستکبر سخن می گفت، در آنجا خواندیم که فرشتگان مرگ آنها را قبض روح می کنند در حالی که ستمگرند و مرگ آنها آغاز دوران جدیدی از بدبختی آنهاست و سپس به آنها فرمان داده می شود که به درهای جهنم ورود کنید.
اما در اینجا می خوانیم که”پرهیزکاران کسانی هستند که فرشتگان قبض ارواح، روح آنان را می گیرند در حالی که پاک و پاکیزه اند” (اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَهُ طَیِّبِینَ) .
پاکیزه از آلودگی شرک پاکیزه از ظلم و استکبار و هر گونه گناه.
در اینجا فرشتگان“به آنها می گویند سلام بر شما باد” (یَقُولُونَ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ) .
سلامی که نشانه امنیت و سلامت و آرامش کامل است.
سپس می گویند“وارد بهشت شوید به خاطر اعمالی که انجام می دادید” (اُدْخُلُوا الْجَنَّهَ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) .
تعبیر به“تتوفاهم” (روح آنها را دریافت می دارند) تعبیر لطیفی است درباره مرگ، اشاره به اینکه مرگ به معنی فنا و نیستی و پایان همه چیز نیست، بلکه انتقالی است از یک مرحله به مرحله بالاتر.
در تفسیر المیزان می خوانیم که در این آیه، سه موضوع مطرح است:
1-طیب و پاکیزه بودن 2-سلامت و امنیت از هر نظر 3-راهنمایی به بهشت.
ص: 214
این سه موهبت همانست که در آیه 82 سوره انعام نظیر آن را می خوانیم اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ: “آنها که ایمان آوردند و ایمان خود را با ظلم و ستمی نیالودند، امنیت برای آنها است، و هدایت می شوند”.
ص: 215