[سوره النبإ (78) : آیات 1 تا 5]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِlt;br/gt;عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ (1) عَنِ اَلنَّبَإِ اَلْعَظِیمِ (2) اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ (3) کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ (4) ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ (5)
ترجمه:
بنام خداوند بخشنده بخشایشگر 1-آنها از چه چیز از یکدیگر سؤال می کنند؟! 2-از خبر بزرگ و پر اهمیت (رستاخیز) .
3-همان خبری که پیوسته در آن اختلاف دارند.
4-چنین نیست که آنها فکر می کنند، و به زودی می فهمند.
5-باز هم چنین نیست که آنها می پندارند، و به زودی می فهمند.
تفسیر:
خبر مهم!
در نخستین آیه سوره به عنوان یک استفهام آمیخته با تعجب می فرماید:
ص: 5
“آنها از چه چیز از یکدیگر سؤال می کنند”؟ (عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ) (1) .
(1)
* سپس بی آنکه در انتظار پاسخ آنها باشد خود به پاسخگویی پرداخته می افزاید: “آنها از خبر بزرگ و پر اهمیت سؤال می کنند” (عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ) . * “همان خبری که پیوسته در آن اختلاف دارند” (اَلَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ) .
در اینکه منظور از این خبر بزرگ (نبا عظیم) چیست؟ مفسران پاسخهای متعددی گفته اند: گروهی آن را اشاره به روز رستاخیز، و بعضی اشاره به نزول قرآن مجید، و بعضی به همه اصول دین از توحید گرفته تا معاد، و در روایاتی نیز تفسیر به مساله ولایت و امامت شده است که در نکته های آینده به آن اشاره خواهد شد دقت در مجموع آیات این سوره مخصوصا تعبیراتی که در آیات بعد آمده و جمله إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً که بعد از ذکر نشانه های قدرت خداوند در زمین و آسمان آمده، و توجه به این حقیقت که شدیدترین مخالفت مشرکان در مساله“معاد”بود، رویهمرفته تفسیر اول یعنی معاد و رستاخیز را تایید می کند.
“نبا”به گفته“راغب”در“مفردات”به معنی خبری است که“مهم”باشد و دارای“فایده”و انسان نسبت به آن“علم”یا“ظن غالب”پیدا کند، و این امور
ص: 6
1- 1) “عم”مخفف“عما”و مرکب از“عن”و“ما”استفهامیه است.
سه گانه در معنی نبا شرط است (1) .
(1)
بنا بر این توصیف به“عظیم”تاکید بیشتری را می رساند و رویهمرفته نشان می دهد که این خبر که گروهی در آن تردید داشتند واقعیتی بوده است شناخته شده، پر اهمیت، و با عظمت، و چنان که گفتیم مناسبتر از همه این است که منظور خبر رستاخیز باشد.
جمله“یتساءلون” (از یکدیگر سؤال می کنند) ممکن است تنها اشاره به کفار باشد که آنها همواره درباره معاد از یکدیگر سؤال می کردند، نه سؤال برای تحقیق و درک حقیقت.
این احتمال نیز وجود دارد که منظور از آن سؤال از مؤمنان باشد، و یا سؤال از شخص پیامبر ص (2) .
(2)
در اینجا سؤالی مطرح شده که اگر منظور از“نبا عظیم”رستاخیز است، این امر ظاهرا مورد انکار همه کفار بوده، چرا می فرماید: “آنها در آن اختلاف دارند”؟ در پاسخ می گوئیم: اولا انکار معاد به صورت مطلق حتی در میان مشرکان قطعی نیست، چه اینکه بسیاری از آنها بقای روح را بعد از بدن و به تعبیر دیگری معاد روحانی را اجمالا قبول داشتند.
ص: 7
1- 1) “مفردات راغب”ماده“نبا”.
2- 2) باید توجه داشت که باب“تفاعل”هر چند غالبا به معنی کاری است که به صورت متقابل انجام می شود ولی در بعضی از موارد معنی“ثلاثی مجرد”و یا معانی دیگری دارد (بعضی از اهل لغت برای تفاعل 5 معنی ذکر کرده اند 1-مشارکت دو نفر یا بیشتر در انجام کاری 2-مطاوعه مانند“تباعد”3-اظهار چیزی بدون واقعیت مانند “تمارض”4-وقوع چیزی تدریجا مانند“توارد”5-معنی فعل ثلاثی مانند“تعالی” که به معنی“علا”می باشد) .
اما در مورد معاد جسمانی بعضی در آن اظهار تردید و شک می کردند که لحن آیات قرآن آن را منعکس کرده است (نمل 66) و بعضی شدیدا منکر بوده و حتی پیامبر ص را به خاطر ادعای معاد جسمانی (نعوذ باللّٰه) دیوانه، یا مفتری بر خدا، می دانستند (سبا 7 و 8) و به این ترتیب اختلاف آنها در مساله معاد قابل انکار نیست.
* سپس می افزاید: “اینچنین نیست که آنها درباره قیامت می گویند و فکر می کنند، و به زودی می فهمند” (کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ) (1) . (1) * باز هم چنین نیست که آنها می پندارند، و به زودی آگاه خواهند شد“ (ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ) .
“آن روز با خبر می شوند که فریاد وا حسرتای آنها بلند است، و از تفریط و کوتاهی خود سخت پشیمان می شوند”” أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ “ (زمر-56) .
آن روز که امواج عذاب گرداگرد آنها را می گیرد، و تقاضای بازگشت به دنیا را می کنند” هَلْ إِلیٰ مَرَدٍّ مِنْ سَبِیلٍ “: “آیا راهی به بازگشت وجود دارد” (شوری-44) .
حتی در لحظه مرگ که حجابها از برابر چشم انسان کنار می رود،
ص: 8
1- 1) معروف در میان علمای ادب عربی و مفسران این است که”کلا“حرف ردع است، و معنی آن نفی یا نهی نسبت به مطالب قبل می باشد، ولی بعضی گفته اند که در معانی دیگری نیز به طور ندرت استعمال می شود که سه معنی را نام برده اند”تاکید“و”الا“ استفتاحیه و”حرف جواب به منزله نعم“که هر کدام را بعضی برگزیده اند (مجمع البحرین و کتب دیگر) .
و حقایق عالم دیگر در برابر او آشکار می شود، و به برزخ و معاد یقین پیدا می کند در همان لحظه نیز فریادش بلند می شود که”مرا باز گردانید تا عمل صالحی انجام دهم“” رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ “ (مؤمنون 99-100) .
تعبیر به”سیعلمون“ (با”س“که معمولا برای آینده نزدیک می آید) اشاره به این است که قیامت امری است نزدیک، و تمام عمر دنیا در برابر آن ساعتی بیش نیست! در اینکه دو آیه فوق که به صورت تکرار آمده به منظور تاکید یک واقعیت (آگاهی آنها در آینده نزدیک از قیامت و رستاخیز) است، یا بیان دو مطلب جداگانه (اولی اشاره به این است که در آینده نزدیک عذاب دنیا را می بینند، و دومی اشاره به اینکه عذاب آخرت را بعد از آن خواهند دید) مفسران دو احتمال داده اند، ولی تفسیر اول مناسبتر به نظر می رسد.
این احتمال نیز داده شده که منظور این است که با پیشرفت علم و دانش بشر شواهد و دلائل بر وجود رستاخیز آن قدر فراوان می شود که حتی منکران چاره ای جز اعتراف به آن نمی بینند.
ولی اشکال این تفسیر آن است که چنین آگاهی برای آیندگان از نوع بشر خواهد بود نه برای آن گروهی که در عصر پیامبر ص می زیستند و در امر قیامت اختلاف داشتند، در حالی که آیه درباره آنها سخن می گوید.
* نکته ها: اشاره 1-مساله”ولایت“و”نبا عظیم“: چنان که گفتیم”نبا عظیم“به چند معنی تفسیر شده: قیامت، قرآن، تمام اصول عقائد دینی اعم از مبدء و معاد، ولی قرائن موجود در مجموعه آیات این ص: 9 سوره نشان می دهد که تفسیر آن به”معاد“از همه برتری دارد. ولی در روایات زیادی که از طرق اهل بیت ع و بعضی از طرق اهل سنت نقل شده، “نبا عظیم” (خبر بزرگ) به مساله ولایت و امامت امیر مؤمنان “علی” ع که مورد اختلاف و گفتگو از سوی جمعی بود، یا به مساله”ولایت به طور اعم“تفسیر شده است. این روایات گاه از خود علی ع، و گاه از امامان دیگر ع نقل شده که به عنوان نمونه سه روایت را در اینجا می آوریم: 1-روایتی است که حافظ محمد بن مؤمن شیرازی که از علمای اهل سنت است نقل کرده که رسول اللّٰه ص در تفسیر عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ فرمود: منظور ولایت علی است که از آنها درباره آن در قبر سؤال می شود، و هیچکس در شرق و غرب عالم، در بر و بحر از دنیا نمی رود مگر اینکه فرشتگان از او درباره ولایت امیر مؤمنان ع بعد از مرگ پرسش می کنند، و به او می گویند: دینت چیست؟ پیامبرت کیست؟ و امامت کیست؟ (1) . (1) 2-در حدیث دیگری آمده است که روز جنگ صفین مردی از لشکر شام در حالی که سلاح بر تن پوشیده، و قرآنی حمایل کرده بود، وارد میدان شد، و سوره عَمَّ یَتَسٰاءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ را تلاوت می کرد، علی ع شخصا به میدان او آمد و به او فرمود: ا تعرف النبأ العظیم الذی هم فیه مختلفون “آیا می دانی نبا عظیمی که در آن اختلاف دارند چیست”؟! آن مرد در جواب گفت: نه، نمی دانم! امام فرمود: انا و اللّٰه النبأ العظیم الذی فیه اختلفتم و علی ولایته تنازعتم، و عن ولایتی رجعتم بعد ما قبلتم… و یوم القیامه تعلمون ما علمتم ص: 10 1- 1) “رساله الاعتقاد”ابو بکر محمد بن مؤمن الشیرازی (طبق نقل احقاق الحق جلد 3 صفحه 484) . “منم آن نبا عظیم که درباره آن اختلاف دارید!و در ولایت او به نزاع برخاسته اید، شما از ولایت من باز گشتید بعد از آنکه پذیرفتید، و در قیامت بار دیگر آنچه را قبلا در این زمینه دانسته اید خواهید دانست”! (1) . (1) 3-در روایتی از امام صادق ع آمده است که فرمود: النبأ العظیم الولایه: “نبا عظیم همان مساله ولایت است” (2) . (2) جمع میان محتوای این روایات و آنچه در مورد تفسیر آیه به مساله معاد ذکر کردیم از دو راه ممکن است: نخست اینکه”نبا عظیم“مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که همه اینها را شامل می شود هر چند به هنگام نزول این آیات تکیه قرآن بیش از همه در بیان این جمله روی مساله معاد بود، ولی این مانع نمی شود که آیه مصداقهای دیگری نیز داشته باشد دیگر اینکه همانگونه که می دانیم و بارها نیز گفته ایم قرآن دارای بطون مختلفی است، یعنی یک آیه ممکن است معانی متعددی داشته باشد که از میان آنها یک معنی ظاهر است، و معانی دیگر بطون قرآن است که به کمک قرائن مختلفی از آن استفاده می شود، و یا به تعبیر دیگر نوعی دلالت التزامی است که برای همه کس جز خاصان روشن نیست. تنها این آیه نیست که دارای ظاهر و باطنی است، آیات زیاد دیگری در قرآن کریم داریم که در روایات اسلامی تفسیرهای گوناگونی برای آن آمده که بعضی هماهنگ با ظاهر است، و بعضی معنی باطن را بیان می کند. ولی این نکته را مؤکدا یادآور می شویم که فهم باطن قرآن بدون وجود قرائن روشن، یا تفسیرهایی که از شخص پیغمبر و امامان معصوم ع رسیده است جائز نیست، و وجود بطون برای قرآن نباید دستاویزی برای هوسبازان ص: 11 1- 1) “تفسیر برهان”جلد 4 صفحه 420 حدیث 9. 2- 2) “همان مدرک”صفحه 419 حدیث 3. و منحرفان شود که آیات قرآن را هر گونه بخواهند به میل خود تفسیر کنند. *
2-این همه تکیه بر معاد برای چیست؟
گفتیم از مهمترین مسائلی که در جزء سی ام قرآن مجید که اکثریت قریب به اتفاق سوره های آن مکی است روی آن تکیه شده مساله”معاد“و شرح احوال انسان در روز رستاخیز است.
این به خاطر آن است که برای اصلاح انسان نخستین گام این است که بداند حساب و کتابی در کار است.
دادگاهی وجود دارد که چیزی بر دادرسان آن مخفی نمی ماند.
محکمه ای که نه ظلم و جور در آن راه دارد و نه خطا و اشتباه.
نه توصیه و رشوه در آن کارساز است، و نه امکان دروغ و انکار و بالآخره هیچ راهی برای فرار از چنگال مجازات در آنجا نیست، تنها راه ترک گناه در اینجاست.
ایمان به وجود چنین محکمه و دادگاهی انسان را تکان می دهد، و ارواح خفته را بیدار می کند، روح تقوی و تعهد و احساس مسئولیت را زنده می کند، و او را به وظیفه شناسی دعوت می نماید.
اصولا در هر محیطی فساد رخنه کند عامل آن یکی از دو چیز است: ضعف نیروی مراقبت، یا ضعف تشکیلات قضایی اگر مراقبین تیزبین اعمال انسانها را زیر نظر بگیرند، و دادگاهها دقیقا به جرائم متخلفان برسند، و هیچ”جرمی“ بدون”جریمه“نماند، در چنین محیطی مسلما فساد و گناه و تجاوز و تعدی و طغیان به حد اقل خواهد رسید.
جایی که زندگی مادی در پرتو مراقبین و دادگاههای آن چنین باشد
ص: 12
تکلیف زندگی معنوی و الهی انسان روشن است. ایمان به وجود مبدئی که همه جا با او است لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّهٍ: “به اندازه سنگینی ذره ای چیزی از علم او مخفی نمی گردد” (سبا-3) و ایمان به وجود معادی که به مصداق فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقٰالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَهُ (زلزال-7 و 8) ذره ای کار خوب و بد به دست فراموشی سپرده نمی شود، و در آنجا در برابر او قرار می گیرد، چنین ایمانی، چنان تقوایی در انسان ایجاد می کند که در تمام زندگی می تواند راهنمای او در مسیر خیر باشد.
***
ص: 13