(73) سوره مزمل این سوره در مکه نازل شده است و دارای بیست آیه می باشد
اشاره
تاریخ شروع 22 محرم الحرام 1407 5\7\1365
ص: 159
ص: 160
محتوای سوره“مزمل”
لحن آیات سوره به خوبی نشان می دهد که با سوره های“مکی”هماهنگ است، و به این ترتیب احتمال نزول آن در“مدینه”، چنان که بعضی گفته اند، بعید به نظر می رسد، ولی تفاوت لحن آغاز و انجام آیه نشان می دهد که در میان این آیات فاصله زمانی قابل ملاحظه ای بوده است که بعضی از مفسران آن را “هشت ماه”و بعضی“یک سال”و بعضی حتی“ده سال”نوشته اند (1) .
(1)
بسیاری از آیات این سوره نشان می دهد هنگامی نازل شده که پیامبر ص دعوت علنی خود را شروع کرده بود، و مخالفان در برابر او به مخالفت و تکذیب برخاسته بودند، و پیامبر ص دستور پیدا می کند در این مرحله با آنها مدارا نماید.
لذا این احتمال که تمام سوره در آغاز دعوت پیامبر ص نازل شده باشد بسیار بعید به نظر می رسد، ممکن است آیات نخستین آن چنین باشد، ولی مسلما همه آیات آن چنین نیست، چرا که تعبیراتش نشانه گسترش اسلام، لا اقل در سطح مکه، و قیام مخالفین به مخالفت و مبارزه است، و می دانیم چنین چیزی در سه سال آغاز دعوت وجود نداشت.
شان نزولی که برای سوره یا قسمتی از آیات آن در روایات آمده نیز
ص: 161
1- 1) به تفسیر“در المنثور”جلد 6 صفحه 276 و“مجمع البیان”جلد 10 صفحه 377 مراجعه شود.
متفاوت است.
در بعضی از روایات آمده است که وقتی پیامبر ص اولین پیام الهی و وحی را دریافت کرد وحشت زده نزد خدیجه آمد (احساس ناراحتی جسمانی داشت و به استراحت پرداخت) و فرمود: “مرا در جامعه ای بپیچید”اینجا بود که جبرئیل نازل شد، و“ یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ “را برای پیامبر ص آورد (1) .
(1)
در حالی که در روایات دیگری آمده است که این ماجرا زمانی بود که پیامبر ص دعوت خود را آشکار کرده بود، و قریش در”دار الندوه”جمع شدند تا در کار پیامبر ص بیندیشند، و برای مقابله با او نام و شعاری انتخاب کنند، بعضی گفتند او“کاهن”است، ولی گروهی با این پیشنهاد مخالفت کردند، بعضی دیگر گفتند او“مجنون”است، اما باز گروهی مخالفت کردند بعضی عنوان“ساحر”را ترجیح دادند، آن را نیز نپذیرفتند.
سرانجام گفتند هر چه هست“او میان دوستان جدایی می اندازد” (بنا بر این ساحر است) سپس مشرکان پراکنده شدند.
این سخن به پیامبر ص رسید، خود را در لباسهایش پیچید (و به استراحت پرداخت) در این هنگام جبرئیل آمد و“ یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ “و” یٰا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ ” را بر آن حضرت خواند (2) .
(2)
نتیجه اینکه همانطور که قبلا اشاره کردیم ظاهرا این سوره در مکه نازل شده، و قطعا قسمتی از آن بعد از ظهور علنی اسلام، و نفوذ نسبی آن در مکه بوده است، هر چند احتمال دارد، آیاتی از آغاز سوره در اول بعثت نازل شده باشد.
ص: 162
1- 1) “روح المعانی”جلد 28 صفحه 101 و“نور الثقلین”جلد 5 صفحه 446.
2- 2) “نور الثقلین”جلد 6 صفحه 276.
به هر حال محتوای سوره را می توان در پنج بخش خلاصه کرد:
بخش اول: آیات آغاز سوره است که پیامبر را به قیام شبانه برای عبادت و تلاوت قرآن دعوت می کند، و برای آمادگی برای پذیرش یک برنامه سنگین آماده می سازد.
بخش دوم سوره: او را به صبر و شکیبایی و مقامت و مدارا با مخالفان در این مقطع خاص دعوت می کند.
در بخش سوم: بحثهایی پیرامون معاد، و ارسال موسی بن عمران به سوی فرعون و سرکشی و سپس عذاب دردناک او را بیان می دارد.
در بخش چهارم: دستورات شدیدی را که در آغاز سوره پیرامون قیام شبانه آمده است به خاطر گرفتاریهای مسلمانان تخفیف می دهد.
و در بخش پنجم: یعنی آخرین بخش سوره، بار دیگر دعوت به تلاوت قرآن، و خواندن نماز و دادن زکات و انفاق فی سبیل اللّٰه و استغفار می نماید.
***
فضیلت تلاوت سوره
در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص آمده است: من قرأ سوره المزمل رفع عنه العسر فی الدنیا و الآخره: “هر کس سوره مزمل را بخواند سختیها در دنیا و آخرت از او برداشته می شود” 1. و در حدیث دیگری از امام صادق ع می خوانیم: من قرأ سوره المزمل فی العشاء الآخره، او فی آخر اللیل کان له اللیل و النهار شاهدین مع السوره، و احیاه اللّٰه حیاه طیبه و اماته میته طیبه: “هر کس سوره مزمل را در نماز عشاء دوم (منظور همان نماز عشاء است زیرا گاه به مغرب عشاء اول گفته می شود) یا در آخر شب بخواند، شب و روز، و همچنین خود این سوره، گواه او در روز قیامت خواهد بود، و خداوند او را حیات پاکیزه و مرگ پاکیزه ای خواهد داد”! 1. مسلما این فضائل بزرگ در صورتی است که محتوای سوره دائر به قیام شبانه و تلاوت قرآن و صبر و استقامت و ایثار و انفاق عملی گردد، نه تلاوتی خالی از عمل.
ص: 163
لحن آیات سوره به خوبی نشان می دهد که با سوره های“مکی”هماهنگ است، و به این ترتیب احتمال نزول آن در“مدینه”، چنان که بعضی گفته اند، بعید به نظر می رسد، ولی تفاوت لحن آغاز و انجام آیه نشان می دهد که در میان این آیات فاصله زمانی قابل ملاحظه ای بوده است که بعضی از مفسران آن را “هشت ماه”و بعضی“یک سال”و بعضی حتی“ده سال”نوشته اند (1) .
(1)
بسیاری از آیات این سوره نشان می دهد هنگامی نازل شده که پیامبر ص دعوت علنی خود را شروع کرده بود، و مخالفان در برابر او به مخالفت و تکذیب برخاسته بودند، و پیامبر ص دستور پیدا می کند در این مرحله با آنها مدارا نماید.
لذا این احتمال که تمام سوره در آغاز دعوت پیامبر ص نازل شده باشد بسیار بعید به نظر می رسد، ممکن است آیات نخستین آن چنین باشد، ولی مسلما همه آیات آن چنین نیست، چرا که تعبیراتش نشانه گسترش اسلام، لا اقل در سطح مکه، و قیام مخالفین به مخالفت و مبارزه است، و می دانیم چنین چیزی در سه سال آغاز دعوت وجود نداشت.
شان نزولی که برای سوره یا قسمتی از آیات آن در روایات آمده نیز
ص:
1- 1) مجمع البیان جلد 10 صفحه 375.
سوره مزمل