[سوره مریم (19) : آیات 96 تا 98]
اشاره
إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ اَلرَّحْمٰنُ وُدًّا (96) فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ اَلْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (97) وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزاً (98)
ترجمه:
96-کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند خداوند رحمن محبت آنها را در دلها می افکند.
97-ما قرآن را بر زبان تو آسان ساختیم تا پرهیزکاران را بوسیله آن بشارت دهی و دشمنان سرسخت را انذار کنی.
98-چه بسیار اقوام (بی ایمان و گنهکاری) را قبل از آنها هلاک کردیم آیا احدی از آنها را احساس می کنی یا کمترین صدایی از آنان می شنوی.
ص: 143
تفسیر:
ایمان سرچشمه محبوبیت!
در سه آیه فوق که پایانگر سوره مریم است باز هم سخن از مؤمنان با ایمان و نیز ظالمان و ستمگران بی ایمان، و سخن از قرآن و بشارتها و انذارهای آنست، و در حقیقت عصاره ای است از بحثهای پیشین با نکته های تازه.
نخست می فرماید: “کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند خداوند رحمان محبت آنان را در دلها می افکند” (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا) .
بعضی از مفسران این آیه را مخصوص امیر مؤمنان علی ع و بعضی شامل همه مؤمنان دانسته اند.
بعضی گفته اند منظور این است که خداوند محبت آنان را در دلهای دشمنانشان می افکند، و این محبت رشته ای می شود در گردنشان که آنها را به سوی ایمان می کشاند.
بعضی دیگر آن را به معنی محبت مؤمنان نسبت به یکدیگر که باعث قدرت و قوت و وحدت کلمه می شود دانسته اند.
بعضی آن را اشاره به دوستی مؤمنان نسبت به یکدیگر در آخرت دانسته، و می گویند آنها آن چنان به یکدیگر علاقه پیدا می کنند که از دیدار هم برترین شادی و سرور به آنان دست می دهد.
ولی اگر با وسعت نظر به مفاهیم وسیع آیه بیندیشیم خواهیم دید که همه این تفسیرها در مفهوم آیه جمع است بی آنکه با هم تضادی داشته باشند.
و نکته اصلی آن این است که: “ایمان و عمل صالح”جاذبه و کشش فوق- العاده ای دارد، اعتقاد به یگانگی خدا و دعوت پیامبران که بازتابش در روح و فکر و گفتار و کردار انسان به صورت اخلاق عالیه انسانی، تقوا و پاکی و درستی
ص: 144
و امانت و شجاعت و ایثار و گذشت، تجلی کند، همچون نیروهای عظیم مغناطیس کشیده و رباینده است.
حتی افراد ناپاک و آلوده از پاکان لذت می برند، و از ناپاکانی همچون خود متنفرند، به همین دلیل هنگامی که فی المثل می خواهند همسر یا شریکی انتخاب کنند تاکید دارند که طرف آنها پاک و نجیب و امین و درستکار باشد.
این طبیعی است و در حقیقت نخستین پاداشی است که خدا به مؤمنان و صالحان می دهد که دامنه اش از دنیا به سرای دیگر نیز کشیده می شود.
با چشم خود بسیار دیده ایم اینگونه افراد پاک هنگامی که چشم از جهان می بندند، دیده ها برای آنها گریان می شود، هر چند ظاهرا پست و مقام اجتماعی نداشته باشند، همه مردم جای آنها را خالی می بینند، همه خود را در عزای آنها شریک محسوب می دارند.
اما اینکه بعضی آن را در باره امیر مؤمنان علی ع دانسته و در روایات بسیاری به آن اشاره شده بدون شک درجه عالی و مرحله بالای آن، ویژه آن امام متقین است، (و در نکته ها از این روایات مشروحا بحث خواهیم کرد) ولی این مانع از آن نخواهد بود که در مراحل دیگر همه مؤمنان و صالحان از طعم این محبت و محبوبیت در افکار عمومی بچشند، و از این مودت الهی سهمی ببرند، و نیز مانع از آن نخواهد بود که دشمنان نیز در دل خود احساس محبت و احترام نسبت به آنها کنند.
جالب اینکه در حدیثی از پیامبر ص می خوانیم:
ان اللّٰه اذا احب عبدا دعا جبرئیل، فقال یا جبرئیل انی احب فلانا فاحبه، قال فیحبه جبرئیل ثم ینادی فی اهل السماء ان اللّٰه یحب فلانا فاحبوه، قال فیحبه اهل السماء ثم یوضع له القبول فی الارض! و ان اللّٰه اذا ابغض عبدا دعا جبرئیل، فقال یا جبرئیل انی ابغض فلانا فابغضه، قال فیبغضه جبرئیل، ثم ینادی فی اهل السماء ان اللّٰه یبغض فلانا
ص: 145
فابغضوه، قال فیبغضه اهل السماء ثم یوضع له البغضاء فی الارض! “هنگامی که خداوند کسی از بندگانش را دوست دارد به فرشته بزرگش جبرئیل می گوید من فلان کس را دوست دارم او را دوست بدار، جبرئیل او را دوست خواهد داشت، سپس در آسمانها ندا می دهد که ای اهل آسمان!خداوند فلان کس را دوست دارد او را دوست دارید، و به دنبال آن همه اهل آسمان او را دوست می دارند، سپس پذیرش این محبت در زمین منعکس می شود.
و هنگامی که خداوند کسی را دشمن بدارد به جبرئیل می گوید من از او متنفرم، او را دشمن بدار، جبرئیل او را دشمن می دارد، سپس در میان اهل آسمانها ندا می دهد که خداوند از او متنفر است او را دشمن دارید، همه اهل آسمانها از او متنفر می شوند، سپس انعکاس این تنفر در زمین خواهد بود”. (1)
(1)
این حدیث پر معنی نشان می دهد که ایمان و عمل صالح بازتابی دارد به وسعت عالم هستی، و شعاع محبوبیت حاصل از آن تمام پهنه آفرینش را فرا می گیرد، ذات پاک خداوند چنین کسانی را دوست دارد، نزد همه اهل آسمان محبوبند، و این محبت در قلوب انسانهایی که در زمین هستند پرتوافکن می شود.
راستی چه لذتی از این بالاتر که انسان احساس کند محبوب همه پاکان و نیکان عالم هستی است؟ و چه دردناک است که انسان احساس کند زمین و آسمان فرشته ها و انسانهای با ایمان همه از او متنفر و بیزارند.
* سپس به“قرآن”که سرچشمه پرورش ایمان و عمل صالح است اشاره کرده می گوید“ما قرآن را بر زبان تو آسان ساختیم، تا پرهیزگاران را بوسیله آن بشارت دهی، و دشمنان سرسخت و لجوج را انذار کنی” ص: 146 1- 1) این حدیث در بسیاری از منابع معروف حدیث و همچنین بسیاری از کتب تفسیر آمده است، ولی ما متنی را انتخاب کردیم که در تفسیر“فی ظلال”جلد پنجم صفحه 454 از“احمد”و“مسلم”و“بخاری”نقل شده. (فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا) . “لد” (با ضم لام و تشدید دال) جمع“الد” (بر وزن عدد) به معنی دشمنی است که خصومت شدید دارد، و به کسانی گفته می شود که در دشمنی کردن متعصب، لجوج و بی منطقند. * آخرین آیه به عنوان دلداری به پیامبر ص و مؤمنان (مخصوصا با توجه به این نکته که این سوره در مکه نازل شده و در آن روز مسلمانان، سخت تحت فشار بودند) و نیز به عنوان تهدید و هشدار به همه دشمنان عنود و لجوج می گوید:
“چه بسیار اقوام بی ایمان و گنهکاری را که قبل از اینها هلاک و نابود کردیم آن چنان محو و نابود شدند که اثری از آنها باقی نماند، آیا تو ای پیامبر!احدی از آنها را احساس می کنی؟ یا کمترین صدایی از آنان می شنوی”؟ (وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزاً) .
“رکز”به معنی صدای آهسته است، و به چیزهایی که در زیر زمین پنهان می کنند“رکاز”گفته می شود، یعنی این اقوام ستمگر و دشمنان سرسخت حق و حقیقت آن چنان درهم کوبیده شدند که حتی صدای آهسته ای از آنان به گوش نمی رسد.
* نکته ها: اشاره 1-محبت علی (ع) در دلهای مؤمنان در بسیاری از کتب حدیث و تفسیر اهل تسنن (علاوه بر شیعه) روایات متعددی در شان نزول آیه (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا) از پیامبر اکرم ص نقل شده است که نشان می دهد نخستین بار این آیه در مورد علی ع نازل گردیده است، از جمله“علامه زمخشری”در کشاف و“سبط ابن الجوزی”در تذکره و“گنجی شافعی”و“قرطبی”در تفسیر ص: 147 مشهورش و“محب الدین طبری”در ذخائر العقبی و“نیشابوری”در تفسیر معروف خود، و“ابن صباغ مالکی”در فصول المهمه و“سیوطی”در در المنثور و“هیثمی” در صواعق المحرقه، و“آلوسی”در روح المعانی را می توان نام برد از جمله: 1-“ثعلبی”در تفسیر خود از“براء بن عازب”چنین نقل می کند: رسول خدا ص به علی ع فرمود: قل اللهم اجعل لی عندک عهدا، و اجعل لی فی قلوب المؤمنین موده، فانزل اللّٰه تعالی: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا: “بگو خداوندا!برای من عهدی نزد خودت قرار ده، و در دلهای مؤمنان مودت مرا بیفکن، در این هنگام، آیه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا… نازل گردید”. (1) (1) عین همین عبارت یا با کمی اختلاف در بسیاری از کتب دیگر آمده است. 2-در بسیاری از کتب اسلامی این معنی از ابن عباس نقل شده که می گوید: نزلت فی علی بن ابی طالب“ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا “قال محبه فی قلوب المؤمنین، یعنی: آیه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا… در باره علی بن ابی طالب ع نازل گردیده، و معنی آن این است خدا محبت او را در دلهای مؤمنان قرار می دهد”. (2) (2) 3-در کتاب”صواعق“از”محمد بن حنفیه“در تفسیر این آیه چنین نقل می کند: لا یبقی مؤمن الا و فی قلبه ود لعلی و لأهل بیته: “هیچ فرد با ایمانی پیدا نمی شود مگر اینکه در درون قلبش، محبت علی و خاندان او است”. (3) (3) 4-شاید به همین دلیل در روایت صحیح و معتبر از خود امیر مؤمنان علی ع چنین نقل شده: لو ضربت خیشوم المؤمن بسیفی هذا علی ان یبغضنی ما ابغضنی و لو صببت الدنیا بجماتها علی المنافق علی ان یحبنی ما احبنی و ذلک انه قضی فانقضی علی لسان النبی الامی انه قال لا یبغضک مؤمن و لا یحبک منافق: “اگر با این شمشیرم بر بینی مؤمن بزنم که مرا دشمن دارد هرگز ص: 148 1- 1 و 2) طبق نقل احقاق الحق جلد 3 صفحه 83 تا 86. 2- 3) همان مدرک. 3- دشمن نخواهد داشت، و اگر تمام دنیا (و نعمتهایش) را در کام منافق فرو ریزم که مرا دوست دارد، دوست نخواهد داشت، این به خاطر آنست که پیامبر ص به صورت یک حکم قاطع به من فرموده است: ای علی!هیچ مؤمنی تو را دشمن نخواهد داشت و هیچ منافقی محبت تو را در دل نخواهد گرفت”! (1) 5-در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم: که پیامبر ص در آخر نماز خود با صدای بلند به طوری که مردم می شنیدند در حق امیر مؤمنان علی ع چنین دعا می کرد: (1) اللهم هب لعلی الموده فی صدور المؤمنین، و الهیبه و العظمه فی صدور المنافقین فانزل اللّٰه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا… “خداوندا! محبت علی ع را در دلهای مؤمنان بیفکن، و همچنین هیبت و عظمت او را در دلهای منافقان، در این هنگام آیه فوق و آیه بعد از آن نازل شد”. (2) (2) به هر حال همانگونه که در تفسیر آیات فوق گفتیم، نزول این آیه در مورد علی ع به عنوان یک نمونه اتم و اکمل است و مانع از تعمیم مفهوم آن در مورد همه مؤمنان با سلسله مراتب، نخواهد بود. *
2-تفسیر جمله” یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ “
“یسرناه”از ماده”تیسیر“به معنی تسهیل است، خداوند در این جمله می فرماید:
“ما قرآن را بر زبان تو آسان کردیم تا پرهیزکاران را بشارت دهی و دشمنان سرسخت را انذار کنی”این تسهیل ممکن است از جهات مختلف بوده باشد:
1-از این نظر که قرآن، عربی فصیح و روانی است که آهنگ آن در گوشها دل انگیز، و تلاوت آن بر زبانها آسان است.
2-از نظر اینکه خداوند آن چنان تسلطی به پیامبرش بر آیات قرآن، داده بود که به آسانی و در همه جا و برای حل هر مشکل، از آن استفاده می کرد و پیوسته
ص: 149
1- 1) روح المعانی جلد 16 صفحه 130 و مجمع البیان جلد 6 صفحه 533، و همچنین نهج البلاغه کلمات قصار کلمه 45.
2- 2) نور الثقلین جلد 3 ص 363.
بر مؤمنان تلاوت می نمود.
3-از نظر محتوا که در عین عمیق و پرمایه بودن درک آن سهل و ساده و آسان است، اصولا آن همه حقایق بزرگ و برجسته که در قالب این الفاظ محدود با سهولت درک معانی ریخته شده، خود نشانه ای است از آنچه در آیه فوق می خوانیم که بر اثر یک امداد الهی، صورت گرفته است.
در سوره قمر در آیات متعدد این جمله تکرار شده است وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ: “ما قرآن را برای تذکر و یادآوری آسان کردیم آیا پندگیرنده ای هست”.
***پروردگارا!قلب ما را به نور ایمان، و تمام وجود ما را به نور عمل صالح روشن فرما، ما را دوستدار مؤمنان و صالحان، مخصوصا امام المتقین امیر مؤمنان علی ع بدار، و محبت ما را نیز در دلهای همه مؤمنان بیفکن.
بار الها!جامعه بزرگ اسلامی ما که با داشتن اینهمه نفرات و امکانات وسیع مادی و معنوی در چنگال دشمنان گرفتار، و به خاطر پراکندگی و تفرقه صفوف، ضعیف و ناتوان شده است در گرد مشعل ایمان و عمل صالح جمع بفرما.
خداوندا همانگونه که گردنکشان و جباران پیشین را چنان هلاک و محو و نابود کردی که کوچکترین صدایی از آنها به گوش نمی رسد، ابرقدرتهای جبار زمان ما را نیز نابود کن، شر آنها را از سر مستضعفان کوتاه فرما و قیام مؤمنان را بر ضد این مستکبران به پیروزی نهایی برسان.
آمین یا رب العالمین پایان سوره مریم جمعه 23\بهمن\1360 17\ع 2\1402
ص: 150