[سوره مریم (19) : آیات 77 تا 82]
اشاره
أَ فَرَأَیْتَ اَلَّذِی کَفَرَ بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالَ لَأُوتَیَنَّ مٰالاً وَ وَلَداً (77) أَطَّلَعَ اَلْغَیْبَ أَمِ اِتَّخَذَ عِنْدَ اَلرَّحْمٰنِ عَهْداً (78) کَلاّٰ سَنَکْتُبُ مٰا یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ اَلْعَذٰابِ مَدًّا (79) وَ نَرِثُهُ مٰا یَقُولُ وَ یَأْتِینٰا فَرْداً (80) وَ اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ آلِهَهً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا (81) کَلاّٰ سَیَکْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا (82)
ترجمه:
77-آیا ندیدی کسی را که آیات ما را انکار کرد و گفت اموال و فرزندان فراوانی نصیبم خواهد شد!.
78-آیا او از اسرار غیب مطلع گشته، یا نزد خدا عهد و پیمانی گرفته است؟ 79-هرگز چنین نیست ما به زودی آنچه را او می گوید می نویسیم، و عذاب را بر او مستمر خواهیم داشت!.
80-آنچه را او می گوید (از اموال و فرزندان) از او به ارث می بریم و تک و تنها نزد ما خواهد آمد.
81-آنها غیر از خدا معبودانی برای خود انتخاب کردند تا مایه عزتشان باشد (چه پندار خامی؟) .
82-هرگز چنین نیست، به زودی معبودها منکر عبادت آنها خواهند شد، بلکه بر ضدشان قیام می کنند.
ص: 126
تفسیر:
یک تفکر خرافی و انحرافی
بعضی از مردم معتقدند که ایمان و پاکی و تقوا با آنها سازگار نیست! و سبب می شود که دنیا به آنها پشت کند، در حالی که با بیرون رفتن از محیط ایمان و تقوا، دنیا به آنها رو خواهد کرد، و مال و ثروت آنها زیاد می شود!.
این طرز فکر خواه بر اثر ساده لوحی و پیروی خرافات باشد، و خواه پوششی برای فرار از زیر بار مسئولیتها و تعهدهای الهی، هر چه باشد یک طرز فکر خطرناک است.
گاه دیده ایم این موهوم پرستان، مال و ثروت بعضی افراد بی ایمان، و فقر و محرومیت گروهی از مؤمنان را مستمسکی برای اثبات این خرافه قرار می دهند در حالی که می دانیم نه اموالی که از طریق ظلم و کفر و ترک مبانی تقوا به انسان می رسد مایه افتخار است، و نه هرگز ایمان و پرهیزکاری سدی بر سر راه فعالیتهای مشروع و مباح می باشد.
به هر حال در عصر و زمان پیامبر-همچون عصر ما-افراد نادانی بودند که چنین پنداری داشتند و یا لا اقل تظاهر به آن می کردند.
قرآن در آیات مورد بحث-به تناسب بحثی که قبلا پیرامون سرنوشت کفار و ظالمان بیان شد-از این طرز فکر و عاقبت آن سخن می گوید.
در نخستین آیه می فرماید: “آیا ندیدی کسی را که آیات ما را انکار کرد و به آن کفر ورزید، و گفت: مسلما اموال و فرزندان فراوانی نصیبم خواهد شد”! (أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالَ لَأُوتَیَنَّ مٰالاً وَ وَلَداً) . (1)
(1)
ص: 127
1- 1) بعضی از مفسران شان نزولی برای آیه فوق نقل کرده اند که یکی از مؤمنان به نام“خباب”از یکی از مشرکان به نام“عاص بن وائل”طلبی داشت، شخص بدهکار به عنوان استهزاء گفت: در جهان دیگر که مال و فرزند پیدا کردم، دین تو را ادا خواهم نمود، ولی به نظر ما این شان نزول تناسب چندانی با آیه مورد بحث ندارد، بخصوص اینکه سخن از فرزند در آن است و می دانیم در سرای آخرت فرزند مطرح نیست، بعلاوه در آیات بعد صریحا می گوید: این اموالی را که او می گوید ما به ارث می بریم، از این تعبیر به خوبی روشن می شود که منظور اموال دنیا است نه اموال در آخرت و به هر حال جمعی از مفسران بر اساس این شان نزول آیه را اشاره به آخرت دانسته اند ولی حق همانست که گفته شد.
سپس قرآن به آنها چنین پاسخ می گوید: “آیا او از اسرار غیب آگاه شده یا از خدا عهد و پیمانی در این زمینه گرفته است”؟! (أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمٰنِ عَهْداً) .
کسی می تواند چنین پیشگویی کند و رابطه ای میان کفر و دارا شدن مال و فرزندان قائل شود که آگاه بر غیب باشد، زیرا هیچ رابطه ای میان این دو ما نمی بینیم، و یا عهد و پیمانی از خدا گرفته باشد، چنین سخنی نیز بی معنی است.
* بعد با لحن قاطع اضافه می کند: “این چنین نیست (هرگز کفر و بی ایمانی مایه فزونی مال و فرزند کسی نخواهد شد) “ما به زودی آنچه را می گوید، می نویسیم” (کَلاّٰ سَنَکْتُبُ مٰا یَقُولُ) . آری این سخنان بی پایه که ممکن است مایه انحراف بعضی از ساده لوحان گردد همه در پرونده اعمال آنها ثبت خواهد شد. “و ما عذاب خود را بر او مستمر خواهیم داشت” (عذابهایی پی در پی و یکی بالای دیگر) (وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذٰابِ مَدًّا) . این جمله ممکن است اشاره به عذاب مستمر و جاویدان آخرت بوده باشد، و نیز ممکن است اشاره به عذابهایی باشد که بر اثر کفر و بی ایمانی در این دنیا دامنگیر آنها می شود، این احتمال نیز قابل ملاحظه است که این مال و فرزندان که مایه غرور و گمراهی است، خود عذابی است مستمر برای آنها!. *
ص: 128
“آنچه را او می گوید (از اموال و فرزندان) از او به ارث می بریم، و روز قیامت تک و تنها نزد ما خواهد آمد” (وَ نَرِثُهُ مٰا یَقُولُ وَ یَأْتِینٰا فَرْداً) .
آری سرانجام همه این امکانات مادی را می گذارد و می رود و با دست تهی در آن دادگاه عدل پروردگار حاضر می شود، در حالی که نامه اعمالش از گناهان سیاه و از حسنات خالی است آنجا است که نتیجه این گفته های بی اساس خود را در دنیا می بیند.
* آیه بعد به یکی دیگر از انگیزه های این افراد در پرستش بتها اشاره کرده می گوید: “آنها غیر از خدا معبودانی برای خود انتخاب کرده اند تا مایه عزتشان باشد” (وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ آلِهَهً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا) . تا برای آنها در پیشگاه خدا شفاعت کنند، و در مشکلات یاریشان دهند، اما چه پندار نادرست و خیال خامی؟! * هرگز آن چنان که آنها پنداشتند نیست، نه تنها بتها مایه عزتشان نخواهند بود، بلکه سرچشمه ذلت و عذابند، و به همین جهت”به زودی یعنی در روز رستاخیز معبودها منکر عبادت عابدان می شوند و از آنها بیزاری می جویند بلکه بر ضدشان خواهند بود“ (کَلاّٰ سَیَکْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا) .
این جمله اشاره به همان مطلبی است که در آیه 14 سوره فاطر می خوانیم: وَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا یَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِیرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ یَسْمَعُوا دُعٰاءَکُمْ … وَ یَوْمَ الْقِیٰامَهِ یَکْفُرُونَ بِشِرْکِکُمْ: “کسانی را که غیر از خدا می خوانید مالک هیچ چیز نیستند، اگر آنها را بخوانید سخنان شما را نمی شنوند…
و روز رستاخیز منکر شرک شما می شوند”.
و نیز در آیه 6 سوره احقاف می خوانیم: وَ إِذٰا حُشِرَ النّٰاسُ کٰانُوا لَهُمْ أَعْدٰاءً:
“هنگامی که مردم محشور شوند این معبودها دشمنان آنها خواهند بود”.
ص: 129
این احتمال را نیز بعضی از مفسران بزرگ داده اند که منظور از آیه فوق این است که عبادت کنندگان بتها، در قیامت که پرده ها کنار می رود و همه حقایق آشکار می شود و خود را رسوا می بینند، منکر عبادت بتها می شوند، و بر ضد آنها سخن خواهند گفت، چنان که در آیه 23 سوره انعام می خوانیم: بت پرستان در قیامت می گویند: وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ: “به خدایی که پروردگار ما است سوگند که ما هرگز مشرک نبودیم”!.
ولی تفسیر اول با ظاهر آیه سازگارتر است، چرا که عبادت کنندگان می خواستند، معبودان عزتشان باشند ولی سرانجام ضدشان می شوند.
البته معبودهایی همچون فرشتگان یا شیاطین و جن که دارای عقل و درکند وضعشان روشن است، ولی معبودهای بی جان در آن روز، ممکن است به فرمان خدا به سخن درآیند و بیزاری خود را از عابدان اعلام کنند.
از حدیثی که از امام صادق ع نقل شده نیز همین تفسیر را می توان استفاده کرد زیرا امام در تفسیر آیه فوق می فرماید:
یکون هؤلاء الذین اتخذوهم آلهه من دون اللّٰه ضدا یوم القیامه، و یتبرءون منهم و من عبادتهم الی یوم القیامه: “روز قیامت معبودهایی را که جز خدا انتخاب کردند بر ضدشان خواهند بود و از آنها و از عبادت کردنشان بیزاری می جویند”.
جالب اینکه در ذیل حدیث جمله کوتاه و پرمحتوایی در باره حقیقت عبادت، می خوانیم:
لیس العباده هی السجود و لا الرکوع، و انما هی طاعه الرجال، من اطاع مخلوقا فی معصیه الخالق فقد عبده: “عبادت (تنها) سجود و رکوع نیست، بلکه حقیقت عبادت، اطاعت این و آن است، هر کس مخلوقی را در معصیت خالق اطاعت کند او را پرستش کرده است” (و سرنوشت او همان سرنوشت مشرکان و بت پرستان است) . (1)
(1)
ص: 130
1- 1) نور الثقلین ج 3 صفحه 357.