[سوره مریم (19) : آیات 73 تا 76]
اشاره
وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ اَلْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا (73) وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثٰاثاً وَ رِءْیاً (74) قُلْ مَنْ کٰانَ فِی اَلضَّلاٰلَهِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ اَلرَّحْمٰنُ مَدًّا حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ إِمَّا اَلْعَذٰابَ وَ إِمَّا اَلسّٰاعَهَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً (75) وَ یَزِیدُ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ اِهْتَدَوْا هُدیً وَ اَلْبٰاقِیٰاتُ اَلصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ مَرَدًّا (76)
ترجمه:
73-و هنگامی که آیات روشن ما بر آنها خوانده می شود کافران به مؤمنان می گویند کدامیک از دو گروه (ما و شما) جایگاهش بهتر و جلسات انس و مشورتش زیباتر و بخشش او بیشتر است؟! 74-اقوام بسیاری را پیش از آنها نابود کردیم که هم مال و ثروتشان از اینها بهتر بود و هم ظاهرشان آراسته تر! 75-بگو کسی که در گمراهی است خداوند به او مهلت می دهد تا زمانی که وعده الهی را با چشم خود ببینند: یا عذاب این دنیا یا عذاب آخرت. آن روز است که خواهند دانست چه کسی مکانش بدتر و چه کسی لشکرش ناتوان تر است؟!
ص: 121
76-اما کسانی که در راه هدایت گام نهادند خداوند بر هدایتشان می افزاید، آثار و اعمال صالحی که (از انسان) باقی می ماند در پیشگاه پروردگار تو ثوابش بیشتر و عاقبتش ارزشمندتر است.
تفسیر:
اشاره
به دنبال بحثی که در آیات قبل، پیرامون ظالمان بی ایمان شد، در آیات مورد بحث گوشه ای از منطق و سرنوشت آنها را شرح می دهد.
می دانیم نخستین گروهی که به پیامبر اسلام ص ایمان آوردند مستضعفان پاکدلی بودند که دستشان از مال و منال دنیا تهی بود، همان گروه محروم و مظلومی که آئینهای الهی برای نجات آنان از چنگال ظالمان و ستمگران آمده، مردان و زنان بلند همت و با ایمانی همچون بلال، سلمان، عمار، خباب، سمیه و امثال آنها.
از آنجا که معیار ارزش در جامعه جاهلی آن زمان-همچون هر جامعه جاهلی دیگر-همان زر و زیور و پول و مقام و هیات ظاهر بود، ثروتمندان ستمکار همچون“نضر بن حارث”و امثال وی بر گروه مؤمنان فقیر، فخرفروشی کرده، می گفتند: نشانه شخصیت ما با ما است، و نشانه عدم شخصیت شما همان فقر و محرومیتتان است!.
این خود دلیل بر حقانیت ما و عدم حقانیت شما است!.
چنان که قرآن در نخستین آیه مورد بحث می گوید: “هنگامی که آیات روشن ما بر آنها خوانده شود کافران مغرور و ستمگر، به کسانی که ایمان آورده اند می گویند کدامیک از دو گروه ما و شما جایگاهش بهتر، جلسات انس و مشورتش زیباتر، و بذل و بخشش او بیشتر است”؟ (وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ خَیْرٌ مَقٰاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا) .
مخصوصا در روایات اسلامی می خوانیم که این گروه اشرافی و مترف، زیباترین لباسهایشان را می پوشیدند و زینت می کردند، جلو یاران رسول اللّٰه ص راه می رفتند و نگاه تحقیر و تمسخرآمیز به آنها می کردند، آری این است راه و رسم این طبقه در هر عصر و زمان.
ص: 122
[معنی“ندی”و“نادی”]
“ندی”در اصل از“ندی”به معنی رطوبت گرفته شده است، و سپس به معنی افراد فصیح و سخنگو آمده.
چرا که یکی از شرائط قدرت بر تکلم داشتن آب دهان به قدر کافی است و از آن پس“ندا”به معنی مجالست و سخن گفتن، و حتی مجلسی را که جمعی در آن برای انس جمع می شوند یا به مشورت می نشینند“نادی”گفته می شود، و“دار الندوه”که محلی بود در مکه و سران در آنجا جمع می شدند و مشورت می کردند از همین معنی گرفته شده است.
ضمنا از سخاوت و بذل و بخشش گاه به“ندی”تعبیر می کنند (1) و آیه فوق ممکن است اشاره به همه اینها باشد، یعنی مجلس انس ما از شما زیباتر و پول و ثروت و زرق و برق و لباسمان جالبتر، و سخنان و اشعار فصیح و بلیغمان بهتر و رساتر است!.
(1)
* ولی قرآن با بیانی کاملا مستدل و در عین حال قاطع و کوبنده، به آنها چنین پاسخ می گوید: اینها گویا فراموش کرده اند تاریخ گذشته بشر را: “اقوام بیشماری پیش از آنها بود که مال و ثروت و وسائل زندگانیشان از اینها بهتر بود و هم منظره و ظاهرشان آراسته تر، اما ما این گروه ستمکار را نابود کردیم و از میان برداشتیم” (وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثٰاثاً وَ رِءْیاً) . (2) (2) آیا پول و ثروت آنها و مجالس پر زرق و برق و لباسهای فاخر و چهره های زیبایشان توانست جلو عذاب الهی را بگیرد؟ اگر اینها دلیل بر شخصیت و مقامشان در پیشگاه خدا بود چرا به چنان سرنوشت شومی گرفتار شدند. زرق و برق دنیا آن چنان ناپایدار است که با نسیم مختصری نه تنها دفترش به هم می خورد بلکه گاهی طومارش درهم پیچیده می شود. ص: 123 1- 1) مفردات راغب ماده“ندی”. 2- 2) “اثاث”به معنی متاع و زینت دنیا است، و“رئی”به معنی هیئت و منظر است. “قرن”-همانگونه که در گذشته (جلد پنج صفحه 156) گفته ایم معمولا به معنی یک زمان طولانی است، ولی چون از ماده“اقتران”به معنی نزدیکی گرفته شده است به قوم و جمعیتی که در یک زمان جمعند نیز گفته می شود. * سپس هشدار دیگری به آنها می دهد که به آنها بگو گمان نکنید ای ستمگران بی ایمان این مال و ثروت شما مایه رحمت است، بلکه چه بسا، این دلیل عذاب الهی باشد: “کسی که در گمراهی است و اصرار بر ادامه این راه دارد خداوند به او مهلت می دهد، و این زندگی مرفه هم چنان ادامه می یابد” (قُلْ مَنْ کٰانَ فِی الضَّلاٰلَهِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمٰنُ مَدًّا) .
“تا زمانی که وعده های الهی را با چشم خود ببینند یا عذاب این دنیا یا عذاب آخرت” (حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذٰابَ وَ إِمَّا السّٰاعَهَ) .
“آن روز است که خواهند دانست، چه کسی مکان و مجلسش بدتر و چه کسی لشکرش ناتوانتر است” (فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً) .
در حقیقت اینگونه افراد منحرف که دیگر قابل هدایت نیستند (توجه داشته باشید که قرآن“ مَنْ کٰانَ فِی الضَّلاٰلَهِ “می گوید که اشاره به استمرار در گمراهی است) برای اینکه دردناکترین مجازات الهی را ببینند گاهی خداوند آنها را در نعمتها غوطه ور می سازد که هم مایه غرور و غفلتشان می شود، و هم عذاب الهی، سلب نعمتها را دردناکتر می کند، این همان چیزی است که در بعضی از آیات قرآن به عنوان مجازات”استدراج”ذکر شده است. (1)
(1)
جمله“ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمٰنُ مَدًّا “گرچه به صورت امر است، ولی در معنی خبر می باشد و مفهوم آن این است که خداوند به آنها مهلت و ادامه نعمت می دهد.
بعضی از مفسران نیز آن را به همان معنی امر که در اینجا به مفهوم نفرین
ص: 124
1- 1) به جلد هفتم تفسیر نمونه صفحه 32 (ذیل آیات 182 و 183 سوره اعراف مراجعه فرمائید) .
یا به معنی لزوم چنین رفتاری بر خدا تفسیر کرده اند، ولی تفسیر اول نزدیکتر به نظر می رسد.
کلمه”عذاب”در آیه فوق به قرینه اینکه در مقابل“الساعه”قرار گرفته اشاره به مجازاتهای الهی در عالم دنیا است، مجازاتهایی همچون طوفان نوح و زلزله و سنگهای آسمانی که بر قوم لوط نازل شد، یا مجازاتهایی که به وسیله مؤمنان و رزمندگان جبهه حق، بر سر آنان فرود می آید، چنان که (در سوره توبه آیه 14) می خوانیم: قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ: “با آنان پیکار کنید که خداوند آنها را با دست شما مجازات می کند”.
و“الساعه”در اینجا یا به معنی پایان دنیا است، یا عذاب الهی در قیامت (معنی دوم مناسبتر به نظر می رسد) .
*** این عاقبت و سرنوشت ستمگران و فریفته گان زرق و برق و لذات دنیا است “اما کسانی که در راه هدایت گام نهادند خداوند بر هدایتشان می افزاید” (وَ یَزِیدُ اللّٰهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدیً) .
بدیهی است هدایت درجاتی دارد هنگامی که درجات نخستین آن بوسیله انسان پیموده شود خداوند دست او را می گیرد و بدرجات عالیتر می برد، و همچون درخت باروری که هر روز مرحله تازه ای از رشد و تکامل را می پیماید این هدایت یافتگان نیز در پرتو ایمان و اعمال صالحشان هر روز به مراحل بالاتری گام می نهند.
در پایان آیه به آنها که بر زیورهای زودگذرشان در دنیا تکیه کرده، و آن را وسیله تفاخر بر دیگران قرار داده اند پاسخ می دهد که“آثار و اعمال صالحی که از انسان باقی می ماند در پیشگاه پروردگار تو ثوابش بیشتر و عاقبتش ارزشمندتر است” (وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ مَرَدًّا) . (1)
(1)
ص: 125
1- 1) “مرد” (بر وزن نمد-با تشدید دال) یا مصدر است به معنی“رد و بازگشت” و یا اسم مکان است به معنی“محل بازگشت”که در اینجا منظور بهشت است، ولی احتمال اول با معنی آیه متناسبتر است.