[سوره مریم (19) : آیات 12 تا 15]
اشاره
یٰا یَحْییٰ خُذِ اَلْکِتٰابَ بِقُوَّهٍ وَ آتَیْنٰاهُ اَلْحُکْمَ صَبِیًّا (12) وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاهً وَ کٰانَ تَقِیًّا (13) وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا (14) وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا (15)
ترجمه:
12-ای یحیی!کتاب (خدا) را با قوت بگیر، و ما فرمان نبوت (و عقل کافی) در کودکی به او دادیم.
13-و به او رحمت و محبت از ناحیه خود بخشیدیم، و پاکی (روح و عمل) و او پرهیزگار بود.
14-او نسبت به پدر و مادرش نیکوکار بود و جبار (و متکبر) و عصیانگر نبود.
15-و سلام بر او آن روز که تولد یافت، و آن روز که می میرد، و آن روز که زنده و برانگیخته می شود.
تفسیر:
صفات برجسته یحیی
در آیات گذشته دیدیم که خداوند چگونه به هنگام پیری زکریا، یحیی را به او مرحمت فرمود، به دنباله آن در این آیات نخست فرمان مهم الهی را خطاب به“یحیی”می خوانیم: “ای یحیی!کتاب خدا را با قوت و قدرت بگیر”! (یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّهٍ) .
معروف و مشهور در میان مفسران این است که منظور از“کتاب”در اینجا “تورات”است، حتی ادعای اجماع و اتفاق در این زمینه کرده اند. (1)
(1)
ص: 23
1- 1) به تفسیر“آلوسی”و تفسیر“قرطبی”ذیل آیه مورد بحث مراجعه شود.
ولی بعضی این احتمال را داده اند که او کتابی ویژه خود داشت (همانند زبور داود) البته نه کتابی که متضمن آئینی جدید و مذهب تازه ای باشد. (1)
(1)
ولی احتمال اول قویتر به نظر می رسد.
به هر حال منظور از گرفتن کتاب با قوت و قدرت آنست که با قاطعیت هر چه تمامتر و تصمیم راسخ و اراده ای آهنین کتاب آسمانی تورات و محتوای آن را اجرا کند، و به تمام آن عمل نماید، و در راه تعمیم و گسترش آن از هر نیروی مادی و معنوی، فردی و اجتماعی، بهره گیرد.
اصولا هیچ“کتاب”و“مکتبی”را بدون قوت و قدرت و قاطعیت پیروانش نمی توان اجرا کرد، این درسی است برای همه مؤمنان و همه رهروان راه“اللّٰه”.
بعد از این دستور، به مواهب دهگانه ای که خدا به یحیی داده بود، و یا او به توفیق الهی کسب کرد، اشاره می کند.
1-“ما فرمان نبوت و عقل و هوش و درایت را در کودکی به او دادیم” (وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا) .
* 2-“به او رحمت و محبت نسبت به بندگان از سوی خود بخشیدیم” (وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا) . “حنان”در اصل به معنی رحمت و شفقت و محبت و ابراز علاقه و تمایل است. 3-“به او پاکی روح و جان و پاکی عمل دادیم”“ وَ زَکٰاهً ”. گرچه مفسران برای“زکات”، معانی مختلفی کرده اند، بعضی آن را به عمل صالح، بعضی به اطاعت و اخلاص، بعضی، نیکی به پدر و مادر، بعضی، حسن شهرت، و بعضی به پاکی پیروان، تفسیر کرده اند، ولی ظاهر این است که زکات معنی وسیعی دارد و همه این پاکیزگیها را در بر خواهد گرفت. ص: 24 1- 1) به تفسیر“المیزان”ذیل آیه مورد بحث مراجعه شود. 4-“او پرهیزگار بود”و از آنچه خلاف فرمان پروردگار بود، دوری می کرد (وَ کٰانَ تَقِیًّا) . 5-“او را نسبت به پدر و مادرش خوشرفتار و نیکوکار و پر محبت قرار دادیم” (وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ) . 6-“او مردی ستمگر و متکبر و خود برتربین در برابر خلق خدا نبود” (وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً) . 7-“او معصیت کار و آلوده به گناه نبود” (عَصِیًّا) . 8 و 9 و 10-و چون او جامع این صفات برجسته و افتخارات بزرگ بود “درود ما بر او به هنگام ولادتش، و درود ما بر او به هنگامی که مرگش، و درود بر او در آن روز که زنده و برانگیخته خواهد شد” (وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا) . *
نکته ها:
اشاره
1-کتاب آسمانی را با قوت و قدرت بگیر!
کلمه“قوت”در جمله یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّهٍ همانگونه که اشاره کردیم معنی کاملا وسیعی دارد و تمام قدرتهای مادی و معنوی، روحی و جسمی در آن جمع است، و این خود بیانگر این حقیقت است که نگهداری آئین الهی و اسلام و قرآن با ضعف و سستی و ولنگاری و مسامحه، امکان پذیر نیست، بلکه باید در دژ نیرومند قدرت و قوت و قاطعیت قرار گیرد.
گرچه مخاطب در اینجا“یحیی”است، ولی در مواردی دیگر از قرآن مجید نیز این تعبیر در مورد سایرین دیده می شود:
در آیه 145 اعراف، موسی ماموریت پیدا می کند که تورات را با قوت بگیرد فَخُذْهٰا بِقُوَّهٍ.
ص: 25
و در آیه 63 و 93 بقره همین خطاب نسبت به تمام بنی اسرائیل دیده می شود خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّهٍ که نشان می دهد این یک حکم عام برای همگان است، نه شخص یا اشخاص معینی.
اتفاقا همین مفهوم با تعبیر دیگری در آیه 60 سوره انفال آمده است وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّهٍ: “آنچه از قدرت و قوت در توان شما است برای مرعوب ساختن دشمنان فراهم سازید”.
به هر حال این آیه پاسخی است به همه آنها که گمان می کنند از موضع ضعف می توان کاری انجام داد، و یا می خواهند با سازشکاری در همه شرائط مشکلات را حل کنند.
* 2-سه روز مشکل در سرنوشت انسان- تعبیر به“ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا “نشان می دهد که در تاریخ زندگی انسان و انتقال او از عالمی به عالم دیگر سه روز سخت وجود دارد، روز گام نهادن به این دنیا” یَوْمَ وُلِدَ “و روز مرگ و انتقال به جهان برزخ” یَوْمَ یَمُوتُ “و روز برانگیخته شدن در جهان دیگر (وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا) و از آنجا که این سه روز انتقالی طبیعتا با بحرانهایی روبرو است خداوند سلامت و عافیت خود را شامل حال بندگان خاصش قرار می دهد و آنها را در این سه مرحله طوفانی در کنف حمایت خویش می گیرد. هر چند این تعبیر تنها در دو مورد در قرآن مجید آمده است در موارد یحیی ع و عیسی ع، اما در مورد یحیی تعبیر قرآن، امتیاز خاصی دارد، چرا که گوینده این سخن خدا است در حالی که در مورد مسیح ع گوینده، خود او است. ناگفته پیدا است کسانی که در شرائط مشابهی با این دو بزرگوار باشند ص: 26 مشمول این سلامت خواهند بود. جالب اینکه در روایتی از امام علی بن موسی الرضا ع می خوانیم: ان اوحش ما یقوم علی هذا الخلق فی ثلاث مواطن: یوم یلد و یخرج من بطن امه فیری الدنیا، و یوم یموت فیعاین الآخره و اهلها، و یوم یبعث حیا، فیری احکاما لم یرها فی دار الدنیا و قد سلم اللّٰه علی یحیی فی هذه المواطن الثلاث و آمن روعته فقال و سلام علیه. .. وحشتناکترین دوران زندگی انسان سه مرحله است، آن روز که متولد می شود و چشمش به دنیا می افتد، و آن روز که می میرد و آخرت و اهل آن را می بیند و آن روز که برانگیخته می شود و احکام و قوانینی را می بیند که در این جهان حکمفرما نبود، خداوند سلامت را در این سه مرحله شامل حال یحیی نمود و او را در برابر وحشتها امنیت و آرامش داد و فرمود: وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ… (1) پروردگارا در این سه موطن حساس و بحرانی سلامت را به ما مرحمت کن. (1) *
3-نبوت در خردسالی
درست است که دوران شکوفایی عقل انسان معمولا حد و مرز خاصی دارد ولی می دانیم همیشه در انسانها افراد استثنایی وجود داشته اند، چه مانعی دارد که خداوند این دوران را برای بعضی از بندگانش به خاطر مصالحی فشرده تر کند و در سالهای کمتری خلاصه نماید، همانگونه که برای سخن گفتن معمولا گذشتن یکی دو سال از تولد لازم است در حالی که می دانیم حضرت مسیح ع در همان روزهای نخستین زبان به سخن گشود، آنهم سخنی بسیار پر محتوا که طبق روال عادی در شان انسانهای بزرگسال بود، چنان که در تفسیر آیات آینده به خواست
ص: 27
1- 1) تفسیر برهان ج 3 صفحه 7
خدا خواهد آمد.
از اینجا روشن می شود اشکالی که پاره ای از افراد به بعضی از ائمه شیعه کرده اند که چرا بعضی از آنها در سنین کم به مقام امامت رسیدند نادرست است.
در روایتی از یکی از یاران امام جواد محمد بن علی النقی ع به نام علی بن اسباط می خوانیم که می گوید به خدمت او رسیدم (در حالی که سن امام کم بود) من درست به قامت او خیره شدم تا به ذهن خویش بسپارم و به هنگامی که به مصر باز می گردم کم و کیف مطلب را برای یاران نقل کنم، درست در همین هنگام که در چنین فکری بودم آن حضرت نشست (گویی تمام فکر مرا خوانده بود) رو به سوی من کرد و گفت: ای علی بن اسباط!خداوند کاری را که در مساله امامت کرده همانند کاری است که در نبوت کرده است، گاه می فرماید: وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا (ما به یحیی در کودکی فرمان نبوت و عقل و درایت دادیم) و گاه در باره انسانها می فرماید حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَهً… (هنگامی که انسان به حد بلوغ کامل عقل به چهل سال رسید…) بنا بر این همانگونه که ممکن است خداوند حکمت را به انسانی در کودکی بدهد در قدرت او است که آن را در چهل سال بدهد (1) .
(1)
ضمنا این آیه پاسخ دندان شکنی است برای خرده گیرانی که می گویند علی ع نخستین کسی نبود که از میان مردان به پیامبر ص ایمان آورد، چرا که در آن روز کودک ده ساله بود و ایمان کودک ده ساله پذیرفته نیست.
ذکر این نکته نیز در اینجا بی مناسبت نیست که در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ع می خوانیم که جمعی از کودکان در زمان کودکی آن حضرت به سراغش آمدند و گفتند اذهب بنا نلعب: “بیا برویم و با هم بازی کنیم”!او در جواب فرمود: ما للعب خلقنا: “ما برای بازی کردن آفریده نشده ایم”اینجا
ص: 28
1- 1) نور الثقلین جلد 3 آیه 325
است که خداوند در باره او فرمود وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا (1) .
(1)
البته باید توجه داشت منظور از”لعب”در اینجا سرگرمیهای بیهوده و به تعبیر دیگر بیهوده گرایی است، اما گاه می شود لعب و بازی هدفی را تعقیب می کند هدفی منطقی و عقلانی، مسلما اینگونه بازیها از این حکم مستثنی است.
***
4-شهادت یحیی
نه تنها تولد یحیی شگفت انگیز بود، مرگ او هم از پاره ای جهات عجیب بود، غالب مورخان مسلمان، و همچنین منابع معروف مسیحی جریان این شهادت را چنین نقل کرده اند (هر چند اندک تفاوتی در خصوصیات آن در میان آنها دیده می شود) .
یحیی قربانی روابط نامشروع یکی از طاغوتهای زمان خود با یکی از محارم خویش شد به این ترتیب که“هرودیس”پادشاه هوسباز فلسطین، عاشق“هیرودیا” دختر برادر خود شد، و زیبایی وی دل او را در گرو عشقی آتشین قرار داده، لذا تصمیم به ازدواج با او گرفت!.
این خبر به پیامبر بزرگ خدا ص یحیی رسید، او صریحا اعلام کرد که این ازدواج نامشروع است و مخالف دستورات تورات می باشد و من به مبارزه با چنین کاری قیام خواهم کرد.
سر و صدای این مساله در تمام شهر پیچید و به گوش آن دختر“هیرودیا” رسید، او که یحیی را بزرگترین مانع راه خویش می دید تصمیم گرفت در یک فرصت مناسب از وی انتقام گیرد و این مانع را از سر راه هوسهای خویش بردارد.
ارتباط خود را با عمویش بیشتر کرد و زیبایی خود را دامی برای او قرار داد و آن چنان در وی نفوذ کرد که روزی“هیرودیس”به او گفت: هر آرزویی
ص: 29
1- 1) نور الثقلین جلد 3 صفحه 325.
داری از من بخواه که منظورت مسلما انجام خواهد یافت.
“هیرودیا”گفت: من هیچ چیز جز سر یحیی را نمی خواهم!زیرا او نام من و تو را بر سر زبانها انداخته، و همه مردم به عیبجویی ما نشسته اند، اگر می خواهی دل من آرام شود و خاطرم شاد گردد باید این عمل را انجام دهی! “هیرودیس”که دیوانه وار به آن زن عشق می ورزید بی توجه به عاقبت این کار تسلیم شد و چیزی نگذشت که سر یحیی را نزد آن زن بدکار حاضر ساختند اما عواقب دردناک این عمل، سرانجام دامان او را گرفت. (1)
(1)
در احادیث اسلامی می خوانیم که سالار شهیدان امام حسین ع می فرمود:
“از پستیهای دنیا اینکه سر یحیی بن زکریا را به عنوان هدیه برای زن بدکاره ای از زنان بنی اسرائیل بردند”.
یعنی شرائط من و یحیی از این نظر نیز مشابه است چرا که یکی از هدفهای قیام من مبارزه با اعمال ننگین طاغوت زمانم یزید است.
ص: 30
1- 1) از بعضی از اناجیل و پاره ای از روایات چنین استفاده می شود که“هیرودیس” با زن برادر خود که در قانون تورات ممنوع بود ازدواج کرد، و یحیی سخت در این کار او را ملامت نمود، سپس آن زن به وسیله زیبایی دخترش هیرودیس را وادار به قتل یحیی کرد (انجیل متی باب 14-انجیل مرقس باب 6 بند 17 به بعد) .