(47) سوره محمد ص این سوره در مدینه نازل شده و 38 آیه است
اشاره
ص: 387
محتوای سوره محمد (ص)
این سوره که بخاطر آیه دوم آن که نام پیامبر اسلام در آن ذکر شده سوره محمد ص نام دارد نام دیگرش سوره“قتال” (سوره جنگ) است، و در واقع مساله جهاد و جنگ با دشمنان اسلام مهمترین موضوعی است که بر این سوره سایه افکنده، در حالی که قسمت مهم دیگری از آیات این سوره به مقایسه حال مؤمنان و کفار و ویژگیها و صفات آنها، و همچنین سرنوشتشان در آخرت می پردازد.
به طور کلی محتوای سوره را می توان در چند بخش خلاصه کرد:
1-مساله ایمان و کفر و مقایسه حال مؤمنان و کافران در این جهان و جهان دیگر.
2-بحثهای گویا و صریحی پیرامون مساله جهاد و پیکار با دشمنان، و دستور در باره اسیران جنگی.
3-قسمت قابل ملاحظه دیگری شرح حال منافقان است که به هنگام نزول این آیات در مدینه فعالیتهای تخریبی زیادی داشتند.
4-بخش دیگر از مساله“سیر در زمین”و بررسی سرنوشت اقوام پیشین به عنوان یک درس عبرت سخن می گوید.
5-در قسمتی از آیات سوره مساله آزمایش الهی به تناسب مساله جنگ مطرح است.
6-در قسمتی دیگر از مساله“انفاق”که آن نیز نوعی جهاد است و در نقطه مقابل آن مساله“بخل”سخن به میان آمده.
7-در بعضی از آیات سوره به همین مناسبت مساله صلح با کفار (صلحی که مایه شکست و ذلت باشد) مطرح و از آن نهی شده است.
رویهمرفته با توجه به اینکه این سوره در مدینه به هنگام درگیری شدید مسلمانان با دشمنان اسلام نازل شده، و به گفته جمعی از مفسران در بحبوحه جنگ
ص: 388
احد یا کمی بعد از آن بوده است، مساله اصلی در آن مساله جنگ است. و بقیه مسائل بر محور آن دور می زد، جنگی سرنوشت ساز و مشخص کننده صفوف مؤمنان از کافران و منافقان، جنگی که پایه های اسلام را تقویت می کرد، و دشمنانی را که قصد نابودی اسلام و مسلمین داشتند بر سر جای خود می نشاند.
فضیلت تلاوت سوره
در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام ص آمده است: من قرء سوره محمد (ص) کان حقا علی اللّٰه ان یسقیه من انهار الجنه: “کسی که سوره محمد ص را تلاوت کند بر خدا حق است که او را از نهرهای بهشت سیراب سازد” 1. در کتاب“ثواب الاعمال”از امام صادق ع نیز نقل شده که فرمود: من قرء سوره الذین کفروا (سوره محمد“ص”) لم یرتب ابدا، و لم یدخله شک فی دینه ابدا، و لم یبتله اللّٰه بفقر ابدا و لا خوف سلطان ابدا و لم یزل محفوظا من الشرک و الکفر ابدا حتی یموت فاذا مات وکله اللّٰه به فی قبره الف ملک یصلون فی قبره و یکون ثواب صلاتهم له و یشیعونه حتی یوقفوه موقف الا من عند اللّٰه عز و جل و یکون فی امان اللّٰه و امان محمد (ص) : “هر کس سوره محمد ص را بخواند هرگز شک و تردید در دین به خود راه نمی دهد، و هرگز خداوند او را به فقر در دین مبتلا نمی سازد، و هرگز ترسی از سلطانی نخواهد داشت، و همواره تا آخر عمرش از شرک و کفر محفوظ و در امان خواهد بود، و هنگامی که می میرد خداوند هزار فرشته را مامور می کند که در قبرش نماز بخوانند و ثواب نمازهایشان از آن او است، و این هزار فرشته هم چنان با او هستند تا در عرصه محشر در محل امن و امانی او را متوقف کنند، و پیوسته در امان خدا و محمد ص است” 2. روشن است آنها که محتوای این آیات را در جان خود پیاده کنند و در پیکار با دشمنان سرسخت و بی رحم و بی منطق، تردید و تزلزل بخود راه ندهند، هم پایه های دین و ایمانشان قوی می شود، و هم ترس و ذلت و فقر از آنها برچیده خواهد شد، و هم در قیامت در جوار رحمت الهی متنعمند. در حدیث دیگری آمده است که امام ع فرمود: من اراد ان یعرف حالنا و حال اعدائنا فلیقرء سوره محمد فانه یراها آیه فینا و آیه فیهم: “هر کس بخواهد حال ما و دشمنان ما را بنگرد سوره محمد را بخواند که آیه ای در باره ما است و آیه ای در باره آنها” 1. ! این حدیث را مفسران اهل سنت مانند“آلوسی”در“روح المعانی” 2و“سیوطی”در“در المنثور” 3نیز نقل کرده اند. و بیانگر این واقعیت است که نمونه اتم ایمان اهل بیت پیامبر ص بودند و نمونه بارز کفر و نفاق بنی امیه درست است که در این سوره تصریحی به عنوان اهل بیت نیامده، و نه به عنوان بنی امیه، ولی چون از دو گروه مؤمن و منافق و ویژگیهای آنها بحث شده است قبل از هر چیز اشاره به آن دو مصداق روشن می کند، و در عین حال مانع از شمول سوره نسبت به سایر افراد مؤمن و منافق نیست. ***
ص: 389
این سوره که بخاطر آیه دوم آن که نام پیامبر اسلام در آن ذکر شده سوره محمد ص نام دارد نام دیگرش سوره“قتال” (سوره جنگ) است، و در واقع مساله جهاد و جنگ با دشمنان اسلام مهمترین موضوعی است که بر این سوره سایه افکنده، در حالی که قسمت مهم دیگری از آیات این سوره به مقایسه حال مؤمنان و کفار و ویژگیها و صفات آنها، و همچنین سرنوشتشان در آخرت می پردازد.
به طور کلی محتوای سوره را می توان در چند بخش خلاصه کرد:
1-مساله ایمان و کفر و مقایسه حال مؤمنان و کافران در این جهان و جهان دیگر.
2-بحثهای گویا و صریحی پیرامون مساله جهاد و پیکار با دشمنان، و دستور در باره اسیران جنگی.
3-قسمت قابل ملاحظه دیگری شرح حال منافقان است که به هنگام نزول این آیات در مدینه فعالیتهای تخریبی زیادی داشتند.
4-بخش دیگر از مساله“سیر در زمین”و بررسی سرنوشت اقوام پیشین به عنوان یک درس عبرت سخن می گوید.
5-در قسمتی از آیات سوره مساله آزمایش الهی به تناسب مساله جنگ مطرح است.
6-در قسمتی دیگر از مساله“انفاق”که آن نیز نوعی جهاد است و در نقطه مقابل آن مساله“بخل”سخن به میان آمده.
7-در بعضی از آیات سوره به همین مناسبت مساله صلح با کفار (صلحی که مایه شکست و ذلت باشد) مطرح و از آن نهی شده است.
رویهمرفته با توجه به اینکه این سوره در مدینه به هنگام درگیری شدید مسلمانان با دشمنان اسلام نازل شده، و به گفته جمعی از مفسران در بحبوحه جنگ
ص: