[سوره المائده (5) : آیه 45]
اشاره
وَ کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ فِیهٰا أَنَّ اَلنَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ اَلْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَ اَلْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ اَلْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ اَلسِّنَّ بِالسِّنِّ وَ اَلْجُرُوحَ قِصٰاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفّٰارَهٌ لَهُ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (45)
ترجمه:
45-و بر آنها (بنی اسرائیل) در آن (تورات) مقرر داشتیم که جان در مقابل جان و چشم در مقابل چشم و بینی در برابر بینی و گوش در مقابل گوش و دندان در برابر دندان، می باشد، و هر زخمی قصاص دارد و اگر کسی آن را ببخشد (و از قصاص صرف نظر کند) کفاره (گناهان) او محسوب می شود، و هر کس به احکامی که خدا نازل کرده حکم نکند ستمگر است.
ص: 391
تفسیر:
قصاص و گذشت
این آیه قسمت دیگری از احکام جنایی و حدود الهی تورات را شرح میدهد، و میفرماید: “ما در تورات قانون قصاص را مقرر داشتیم که اگر کسی عمدا بی گناهی را به قتل برساند اولیای مقتول میتوانند قاتل را در مقابل اعدام نمایند”.
(وَ کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ فِیهٰا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ) .
و اگر کسی آسیب به چشم دیگری برساند و آن را از بین ببرد او نیز میتواند، چشم او را از بین ببرد (وَ الْعَیْنَ بِالْعَیْنِ) .
و همچنین در مقابل بریدن بینی، جایز است بینی جانی بریده شود (وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ) .
و نیز در مقابل بریدن گوش، بریدن گوش طرف مجاز است (وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ) .
و اگر کسی دندان دیگری را بشکند او میتواند دندان جانی را در مقابل بشکند (وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ) .
و به طور کلی هر کس جراحتی و زخمی به دیگری بزند، در مقابل میتوان قصاص کرد (وَ الْجُرُوحَ قِصٰاصٌ) .
بنا بر این حکم قصاص بطور عادلانه و بدون هیچگونه تفاوت از نظر نژاد و طبقه اجتماعی و طایفه و شخصیت اجرا می گردد، و هیچگونه تبعیضی در آن از این جهات راه ندارد (البته این حکم مانند سایر احکام اسلامی دارای شروط
ص: 392
و مقرراتی است که در کتب فقهی آمده است زیرا این حکم اختصاصی به بنی اسرائیل نداشته، در اسلام نیز نظیر آن وجود دارد چنان که در آیه قصاص در سوره بقره آیه 178 ذکر شد) .
این آیه به تبعیضهای ناروایی که در آن عصر وجود داشت پایان می دهد، و به طوری که از بعضی تفاسیر استفاده میشود، در میان دو طایفه یهود مدینه در آن عصر نابرابری عجیبی وجود داشت: اگر فردی از طایفه“بنی النضیر” فردی از طایفه“بنی قریظه”را می کشت قصاص نمی شد، ولی به عکس اگر کسی از طایفه“بنی قریظه”فردی از طایفه“بنی النضیر”را به قتل می رساند، کشته می شد، هنگامی که اسلام به مدینه آمد، بنی قریظه در این باره از پیامبر ص سؤال کردند، پیامبر ص فرمود خونها با هم فرق ندارد، طایفه بنی النضیر زبان به اعتراض گشودند که مقام ما را پائین آوردی، آیه فوق نازل شد و به آنها اعلام کرد که نه تنها در اسلام، در آئین یهود نیز این قانون بطور مساوی وجود داشته است (1) .
(1)
ولی برای آنکه این توهم پیش نیاید که خداوند قصاص کردن را الزامی شمرده و دعوت به مقابله به مثل نموده است، به دنبال این حکم میفرماید:
“اگر کسی از حق خود بگذرد و عفو و بخشش کند، کفاره ای برای گناهان او محسوب میشود، و به همان نسبت که گذشت به خرج داده خداوند از او گذشت میکند”.
(فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفّٰارَهٌ لَهُ) (2) .
(2)
ص: 393
1- 1) تفسیر“قرطبی”جلد سوم صفحه 2188.
2- 2) بسیاری از مفسران احتمال دیگری در تفسیر آیه نیز داده اند و آن اینکه ضمیر“له” به شخص جانی برگردد و معنی جمله چنین می شود: “کسی که از حق خود بگذرد، باعث بر طرف شدن قصاص از جانی می گردد و کفاره ای در برابر عمل او محسوب می شود”ولی ظاهر آیه همان است که در بالا ذکر شد.
باید توجه داشت که ضمیر“به”به قصاص بر میگردد، گویا این قصاص را“عطیه”ای قرار داده که به شخص جانی بخشیده است. و تعبیر به“تصدق” و همچنین وعده عفوی که خداوند به چنین کسی داده همگی برای تشویق به عفو و گذشت است، زیرا شک نیست که قصاص هرگز نمیتواند آنچه را انسان از دست داده به او باز گرداند، تنها یک نوع آرامش موقت به او میدهد، ولی وعده عفو خدا می تواند به طور کلی آنچه را او از دست داده به صورت دیگری جبران کند و به این ترتیب باقیمانده ناراحتی از قلب و جان او برچیده شود و این رساترین تشویق برای چنین اشخاص است.
در حدیثی از امام صادق ع نقل شده است که فرمود: “کسی که عفو کند، خداوند به همان اندازه از گناهان او میبخشد” (1) .
(1)
این جمله در حقیقت پاسخ دندانشکنی است به کسانی که قانون قصاص را یک قانون غیر عادلانه شمرده اند که مشوق روح آدمکشی و مثله کردن است، زیرا از مجموع آیه استفاده میشود که اجازه قصاص برای ایجاد ترس و وحشت جانیان و در نتیجه تامین امنیت جانی برای مردم بی گناه است، و در عین حال راه عفو و بازگشت نیز در آن گشوده شده است، با ایجاد این حالت ترس و امید، اسلام میخواهد، هم جلو جنایت را بگیرد و هم تا آنجا که ممکن است و شایستگی دارد جلو شستن خون را با خون.
و در پایان آیه میفرماید: “کسانی که بر طبق حکم خداوند، داوری نکنند ستمگرند”.
(وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ) .
چه ظلمی از این بالاتر که ما گرفتار احساسات و عواطف کاذبی شده و از شخص قاتل به بهانه اینکه خون را با خون نباید شست بکلی صرفنظر کنیم
ص: 394
1- 1) نور الثقلین جلد اول صفحه 637.
و دست قاتلان را برای قتلهای دیگر باز گذاریم و به افراد بی گناه از این رهگذر ظلم و ستم کنیم.
باید توجه داشت که در تورات کنونی نیز در فصل 21 سفر خروج این حکم آمده است، آنجا که میگوید: “و اگر اذیت دیگر رسیده باشد آن گاه، جان عوض جان باید داده شود، چشم عوض چشم، دندان به عوض دندان، دست به عوض دست، پا به عوض پا، سوختن به عوض سوختن، زخم به عوض زخم، لطمه به عوض لطمه” (سفر خروج جمله های 23-24-25) .