[سوره المائده (5) : آیات 97 تا 99]
اشاره
جَعَلَ اَللّٰهُ اَلْکَعْبَهَ اَلْبَیْتَ اَلْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ اَلشَّهْرَ اَلْحَرٰامَ وَ اَلْهَدْیَ وَ اَلْقَلاٰئِدَ ذٰلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ أَنَّ اَللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (97) اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ وَ أَنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (98) مٰا عَلَی اَلرَّسُولِ إِلاَّ اَلْبَلاٰغُ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ (99)
ترجمه:
97-خداوند، کعبه، بیت الحرام، را وسیله ای برای سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده و همچنین ماه حرام و قربانی های بی نشان و قربانیهای نشاندار، اینگونه احکام (حساب شده و دقیق) به خاطر آن است که بدانید خداوند آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است می داند و خداوند به هر چیزی دانا است.
98-بدانید خدا دارای مجازات شدید و (در عین حال) آمرزنده و مهربان است.
99-پیامبر وظیفه ای جز ابلاغ رسالت (و دستورهای الهی) ندارد (و مسئول اعمال شما نیست) و خدا می داند چه چیزها را آشکار، و چه چیزها را پنهان می دارید.
تفسیر:
اشاره
در تعقیب آیات گذشته که در زمینه تحریم صید در حال احرام، بحث می کرد، در این آیه به اهمیت“مکه”و اثر آن در سازمان زندگی اجتماعی مسلمانها اشاره کرده، نخست می فرماید: “خداوند کعبه، بیت الحرام را وسیله ای برای اقامه امر مردم قرار داده است” (جَعَلَ اللّٰهُ الْکَعْبَهَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ)
ص: 89
این خانه مقدس رمز وحدت مردم و مرکزی برای اجتماع دلها، و کنگره عظیم برای استحکام پیوندهای گوناگون می باشد، و در پرتو این خانه مقدس و مرکزیت و معنویت آن که از ریشه های عمیق تاریخی مایه می گیرد می توانند بسیاری از نابسامانیهای خود را سامان بخشند و کاخ سعادت خود را بر پایه آن استوار سازند، و لذا در سوره آل عمران، خانه کعبه را نخستین خانه ای که به سود مردم ساخته شده معرفی می نماید (1) .
(1)
حقیقت این است که با توجه به وسعت معنی“ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ “مسلمانان می توانند در پناه این خانه و دستور سازنده حج، همه کار خود را سامان بخشند.
و از آنجا که این مراسم باید در محیطی امن و امان از جنگ و کشمکش و نزاع صورت گیرد اشاره به اثر ماههای حرام (ماههایی که جنگ مطلقا در آن ممنوع است) در این موضوع کرده، می فرماید: (وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ) (2) .
(2)
و نیز نظر به اینکه وجود قربانیهای بی نشان (هدی) و قربانیهای نشاندار (قلائد) که تغذیه مردم را در ایامی که اشتغال به مراسم حج و عمره دارند تامین کرده و فکر آنها را از این جهت آسوده می کند، تاثیری در تکمیل این برنامه دارد به آنها نیز اشاره کرده، می گوید (وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلاٰئِدَ) .
و از آنجا که مجموع این برنامه ها و قوانین و مقررات حساب شده درباره صید و همچنین حرم مکه و ماه حرام و غیر اینها حکایت از عمق تدبیر و وسعت علم چنین قانونگذاری می کند، در پایان آیه چنین می گوید: “خداوند این برنامه های منظم را به خاطر این قرار داد تا بدانید علم او به اندازه ای وسیع است که آنچه در آسمانها و زمین است می داند و از همه چیز-مخصوصا نیازمندیهای روحی و جسمی بندگانش-با خبر است
ص: 90
1- 1) آل عمران آیه 96.
2- 2) درباره ماههای حرام در جلد دوم صفحه 19 ذیل آیه 194 سوره بقره بحث شد.
” (ذٰلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ) .
با توجه به آنچه در بالا گفتیم، پیوند آغاز و انجام آیه روشن می شود، زیرا این دستورات عمیق تشریعی را کسی می تواند، تنظیم کند که از عمق قوانین تکوینی آگاه و با خبر باشد، تا کسی از تمام جزئیات زمین و آسمان و آنچه به حکم آفرینش در روح و جسم انسان قرار دارد آگاه نباشد نمی تواند چنین احکامی را پیش بینی کند، زیرا قانونی صحیح و سازنده است که هماهنگ با قانون خلقت و فطرت باشد. سپس در آیه بعد برای تاکید دستورات گذشته و تشویق مردم به انجام آنها و تهدید مخالفان و معصیت کاران می فرماید: “بدانید خدا شدید العقاب و نیز غفور و رحیم است” (اِعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ وَ أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ) .
و اینکه می بینیم در آیه فوق، “شدید العقاب”بر”غفور رحیم”مقدم داشته شده شاید اشاره به این است که مجازات خداوند را با تمام شدتی که دارد می توان با آب توبه شست و مشمول مغفرت و رحمت خدا گشت. و باز برای تاکید بیشتر می گوید: مسئول اعمال شما خودتان هستید و پیامبر ص مسئولیتی جز ابلاغ رسالت و رساندن دستورات خدا ندارد (مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ) .
و در عین حال خداوند از نیات شما، و از کارهای آشکار و پنهانی همگی آگاه و با خبر است (وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ) .
اهمیت کعبه
کعبه که در این آیات و آیات گذشته دو بار ذکر شده در اصل از ماده “کعب”به معنی برآمدگی پشت پا است، سپس به هر نوع بلندی و برآمدگی اطلاق شده. و اگر به“مکعب”نیز مکعب گفته می شود به خاطر آن است که از چهار طرف دارای برآمدگی است و اینکه به زنانی که تازه سینه آنها برجستگی
ص: 91
پیدا کرده کاعب (جمع آن کواعب) گفته می شود نیز به همین جهت است.
بهر حال این کلمه (کعبه) هم اشاره به بلندی ظاهری خانه خدا است و هم رمزی از عظمت و بلندی مقام آن می باشد.
کعبه تاریخچه بسیار طولانی و پر حادثه ای دارد و در هر حال تمام این حوادث از عظمت و اهمیت آن سرچشمه می گیرد.
اهمیت کعبه به اندازه ای است که ویران کردن آن در روایات اسلامی در ردیف قتل پیامبر و امام قرار گرفته، نگاه کردن به آن، عبادت، و طواف گرد آن از بهترین اعمال است، حتی در روایتی از امام باقر ع می خوانیم که فرمود:
لا ینبغی لاحد ان یرفع بنائه فوق الکعبه: “شایسته نیست کسی خانه خود را برتر از کعبه بسازد” (1) .
(1)
ولی باید توجه داشت که اهمیت و احترام کعبه هرگز به خاطر ساختمان آن نیست، زیرا به گفته امیر مؤمنان علی ع در نهج البلاغه در خطبه قاصعه “خداوند خانه خود را در یکی از سرزمینهای خشک و سوزان و میان کوه های خشن قرار داده است و دستور داده از مصالح بسیار ساده ای آن را بنا کنند، از سنگهای عادی و معمولی” (2) ولی از آنجا که خانه کعبه قدیمی ترین و پر سابقه ترین مرکز توحید و پرستش خدا است و نقطه تمرکزی برای توجه ملتها و اقوام مختلف است، اینهمه اهمیت در پیشگاه خدا یافته است.
(2)
ص: 92
1- 1) سفینه البحار جلد دوم صفحه 482.
2- 2) نهج البلاغه خطبه 192 (خطبه قاصعه) .