(48) سوره فتح این سوره در“مدینه”نازل شده و دارای 29 آیه است
اشاره
ص: 3
ص: 4
محتوای سوره“فتح”
این سوره چنان که از نامش پیدا است پیام آور فتح و پیروزی است، پیروزی بر دشمنان اسلام، پیروزی چشم گیر و قاطع (خواه پیروزی مربوط به فتح مکه باشد یا صلح حدیبیه یا فتح خیبر یا پیروزی به طور مطلق) .
و برای درک محتوای این سوره قبل از هر چیز لازم است بدانیم این سوره پس از ماجرای“حدیبیه”در سال ششم هجرت نازل شده است.
توضیح اینکه: پیغمبر اسلام ص در سال ششم هجرت تصمیم گرفت که به اتفاق مهاجرین و انصار و سایر مسلمانان به عنوان مراسم“عمره”به سوی مکه حرکت کند، و قبلا به مسلمانان اطلاع داده بود که من در خواب دیدم همراه یارانم وارد“مسجد الحرام”شده ایم و مشغول مناسک عمره هستیم.
مسلمانان در“ذی الحلیفه”نزدیک مدینه احرام بستند و با تعداد زیادی شتر برای قربانی حرکت کردند.
وضع حرکت پیامبر ص به خوبی نشان می داد که هدفی جز انجام این عبادت بزرگ ندارد. تا اینکه پیامبر ص وارد سرزمین“حدیبیه”شد (حدیبیه قریه ای در نزدیکی مکه بود که حدود 20 کیلومتر تا مکه فاصله داشت) .
ولی در اینجا قریش با خبر شدند و راه را بر پیغمبر ص بستند، و از ورود او به مکه مانع شدند و در واقع تمام سنتهایی را که در زمینه امنیت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زیر پا گذاردند، چرا که آنها معتقد بودند در ماههای حرام (از جمله ماه ذی القعده که پیامبر در آن ماه قصد عمره داشت)
ص: 5
و مخصوصا در حال احرام نباید مانع هیچکس شوند، حتی اگر کسی قاتل پدر خویش را در این ایام و در این مراسم می دیدند ابدا متعرض او نمی شدند.
در اینجا ماجرای مفصلی پیش آمد که به عقد قرارداد صلحی میان پیامبر ص و مشرکان مکه به نام“صلح حدیبیه”منتهی شد که بعدا از آن سخن خواهیم گفت، ولی به هر صورت آن سال مانع ورود پیامبر ص به مکه شدند، ناچار پیامبر ص به یارانش دستور داد که شترهای خود را در همانجا قربانی کنند، سرهای خود را بتراشند و از احرام بیرون آیند، و به سوی مدینه باز گردند.
در اینجا طوفانی از غم و اندوه مسلمانان را فرا گرفت، و انبوهی از ناراحتیها و گاه شک و تردید بر افراد ضعیف الایمان غالب شد.
موقعی که پیامبر ص از حدیبیه به سوی مدینه می آمد مرکبش سنگین شد و از حرکت باز ایستاد، و در همین حال چهره مبارکش غرق سرور و شادمانی بی سابقه ای گشت و فرمود: هم اکنون آیات سوره فتح بر من نازل شد (1) .
(1)
و از اینجا جو خاص حاکم بر این سوره کاملا نمایان می شود.
در یک بررسی اجمالی می توان گفت که این سوره از هفت بخش تشکیل یافته است.
1-سوره با مساله بشارت فتح آغاز می شود، و آیات انجام آن نیز به همین مساله مربوط است، و تاکید بر تحقق خواب پیامبر ص دائر به وارد شدن به مکه و انجام مناسک عمره است.
2-بخش دیگری از سوره حوادث مربوط به“صلح حدیبیه”و“نزول سکینه”و آرامش بر دلهای مؤمنان و مساله“بیعت رضوان”را بازگو می کند.
3-در بخش دیگری از مقام پیامبر و هدف والای او سخن می گوید.
ص: 6
1- 1) “تلخیص”از“تفسیر قمی”و“مجمع البیان”و“فی ظلال”.
4-در قسمت دیگری از کارشکنیهای منافقان و نمونه هایی از عذرهای واهیشان در مورد عدم شرکت در میدان جهاد پرده بر می دارد.
5-در بخش دیگر قسمتی از تقاضاهای نابجای منافقان را منعکس می سازد.
6-سپس کسانی را که از شرکت در میدان جهاد معذورند معرفی می کند.
7-و بالآخره در بخشی نیز از ویژگیهای پیروان خط مکتبی پیامبر اسلام ص و صفات مخصوص آنها سخن می گوید.
رویهمرفته آیات این سوره فوق العاده حساس و سرنوشت ساز و مخصوصا برای مسلمانان امروز در برابر حوادث گوناگونی که جوامع اسلامی با آن درگیر هستند الهام آفرین است.
* فضیلت تلاوت سوره فتح در باره این سوره روایات عجیبی در منابع اسلامی دیده می شود: در حدیثی از انس آمده است که می گوید: هنگامی که ما از“حدیبیه” باز می گشتیم در حالی که مشرکان مانع ورود ما در مکه و انجام مراسم عمره شده بودند، سخت غرق اندوه و غم بودیم، ناگهان خداوند آیه“ إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً “را نازل فرمود. پیغمبر ص فرمود: لقد انزلت علی آیه هی احب الی من الدنیا کلها: “آیه ای بر من نازل شده که از تمام دنیا نزد من محبوبتر است” (در بعضی از روایات نیز آمده است سوره ای بر من نازل شده…) 1. “عبد اللّٰه بن مسعود”می گوید: “هنگام بازگشت از”حدیبیه”وقتی ” إِنّٰا فَتَحْنٰا… “بر پیامبر ص نازل شد چنان حضرت غرق سرور گشت که خدا می داند” 1در حدیث دیگری از پیامبر ص آمده است: من قرأها فکانما شهد مع محمد (ص) فتح مکه، و فی روایه اخری فکانما کان مع من بایع محمدا تحت الشجره: “هر کس این سوره را قرائت کند مانند کسی است که به هنگام فتح مکه در خدمت پیامبر ص و در لشکر او بوده است”و در روایت دیگری آمده: “مانند کسی است که با محمد ص در زیر درختی که در حدیبیه بود بیعت کرده است” 2! و بالآخره در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم: حصنوا اموالکم و نسائکم و ما ملکت ایمانکم من التلف بقرائه“ إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ “فانه اذا کان ممن یدمن قراءتها نادی مناد یوم القیامه حتی یسمع الخلائق، انت من عبادی المخلصین، الحقوه بالصالحین من عبادی، و ادخلوه جنات النعیم، و اسقوه من رحیق مختوم بمزاج الکافور!: “اموال و همسران و آنچه را در ملک شما است با قرائت انا فتحنا از تلف حفظ کنید. کسی که پیوسته آن را تلاوت کند روز قیامت منادی صدا می زند آن چنان که همه خلائق می شنوند: تو از بندگان مخلص منی، او را به بندگان صالحم ملحق سازید، و در باغهای پر نعمت بهشت او را وارد کنید، و از نوشابه مخصوص بهشتیان سیرابش نمائید”! 3. ناگفته پیداست اینهمه فضیلت و افتخار با تلاوت خالی از اندیشه و عمل حاصل نمی شود، بلکه هدف اصلی از تلاوت، تطبیق اعمال و خلق و خوی خویش بر مفاد این آیات است. *
ص: 7
این سوره چنان که از نامش پیدا است پیام آور فتح و پیروزی است، پیروزی بر دشمنان اسلام، پیروزی چشم گیر و قاطع (خواه پیروزی مربوط به فتح مکه باشد یا صلح حدیبیه یا فتح خیبر یا پیروزی به طور مطلق) .
و برای درک محتوای این سوره قبل از هر چیز لازم است بدانیم این سوره پس از ماجرای”حدیبیه”در سال ششم هجرت نازل شده است.
توضیح اینکه: پیغمبر اسلام ص در سال ششم هجرت تصمیم گرفت که به اتفاق مهاجرین و انصار و سایر مسلمانان به عنوان مراسم“عمره”به سوی مکه حرکت کند، و قبلا به مسلمانان اطلاع داده بود که من در خواب دیدم همراه یارانم وارد“مسجد الحرام”شده ایم و مشغول مناسک عمره هستیم.
مسلمانان در“ذی الحلیفه”نزدیک مدینه احرام بستند و با تعداد زیادی شتر برای قربانی حرکت کردند.
وضع حرکت پیامبر ص به خوبی نشان می داد که هدفی جز انجام این عبادت بزرگ ندارد. تا اینکه پیامبر ص وارد سرزمین“حدیبیه”شد (حدیبیه قریه ای در نزدیکی مکه بود که حدود 20 کیلومتر تا مکه فاصله داشت) .
ولی در اینجا قریش با خبر شدند و راه را بر پیغمبر ص بستند، و از ورود او به مکه مانع شدند و در واقع تمام سنتهایی را که در زمینه امنیت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زیر پا گذاردند، چرا که آنها معتقد بودند در ماههای حرام (از جمله ماه ذی القعده که پیامبر در آن ماه قصد عمره داشت)
ص: 8