[سوره الطور (52) : آیات 1 تا 8]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِlt;br/gt;وَ اَلطُّورِ (1) وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ (2) فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ (3) وَ اَلْبَیْتِ اَلْمَعْمُورِ (4) وَ اَلسَّقْفِ اَلْمَرْفُوعِ (5) وَ اَلْبَحْرِ اَلْمَسْجُورِ (6) إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ (7) مٰا لَهُ مِنْ دٰافِعٍ (8)
ترجمه:
1-سوگند به“کوه طور”! 2-و کتابی که نوشته شده است.
ص: 409
3-در صفحه ای گسترده.
4-و سوگند به بیت المعمور.
5-و سقف برافراشته.
6-و دریای مملو و برافروخته.
7-که عذاب پروردگارت واقع می شود! 8-و چیزی از آن مانع نخواهد بود.
تفسیر:
سوگند به دریای برافروخته!
این سوره یکی دیگر از سوره هایی است که با سوگند شروع می شود، سوگندهایی برای بیان یک واقعیت مهم یعنی مساله قیامت و معاد و رستاخیز و محاسبه اعمال انسانها.
اهمیت این مساله به قدری است که خداوند در آیات مختلف قرآن، به قسمتهای بسیاری از مقدسات سوگند یاد کرده تا عظمت آن روز و وقوع حتمی آن را روشن سازد.
پنج سوگندی که در آغاز این سوره به چشم می خورد، معانی سربسته و تفکرانگیزی دارد که مفسران در تفسیر آنها به همه جا دست افکنده اند.
می فرماید: “سوگند به کوه طور” (وَ الطُّورِ) .
* “و سوگند به کتابی که نوشته شده است… ” (وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ) . * “در صفحه ای گسترده” (فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ) .
* ص: 410 “و سوگند به بیت المعمور” (وَ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ) . * “و سقف برافراشته” (وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ) .
* “و سوگند به دریای مملو برافروخته”! (وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ) . * “که عذاب پروردگارت حتما واقع می شود” (إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ) .
* “و چیزی از آن مانع نمی گردد” (مٰا لَهُ مِنْ دٰافِعٍ) . “طور”در لغت به معنی“کوه”است، ولی با توجه به اینکه این کلمه در 10 آیه از قرآن مجید مطرح شده که در 9 مورد سخن از“طور سینا” همان کوهی که در آنجا وحی بر موسی نازل می شد به میان آمده، معلوم می شود که در آیه مورد بحث (مخصوصا با توجه به الف و لام عهد) در اینجا نیز همان معنی است. بنا بر این خداوند در نخستین مرحله، به یکی از مکانهای مقدس روی زمین که وحی الهی در آنجا نازل می گشت سوگند یاد کرده است. در تفسیر“کتاب مسطور”نیز احتمالات گوناگونی داده اند: بعضی آن را اشاره به لوح محفوظ، و بعضی به قرآن مجید، و بعضی به نامه اعمال، و بعضی به تورات که بر موسی نازل شد، می دانند. ولی به تناسب سوگندی که قبل از آن آمده این تعبیر یا اشاره به تورات است و یا همه کتب آسمانی. واژه“رق”از ماده“رقت”در اصل به معنی نازک و لطیف بودن است، ص: 411 و به کاغذ یا پوست نازکی که مطلبی بر آن می نویسند نیز گفته می شود، و “منشور”به معنی گسترده است. (بعضی معتقدند این واژه معنی درخشندگی و لمعان را نیز در بردارد) . بنا بر این سوگند به کتابی خورده شده که بر صفحه ای از بهترین صفحات نگاشته شده و در عین حال باز و گسترده است و نه پیچیده! در مورد“بیت المعمور”نیز تفسیرهای گوناگونی شده، بعضی آن را اشاره به خانه ای می دانند که در آسمانها محاذی خانه کعبه است، و با عبادت فرشتگان، معمور و آباد است، این معنی در روایات متعددی که در منابع مختلف اسلامی آمده است دیده می شود (1) . (1) طبق روایتی هر روز هفتاد هزار فرشته به زیارت آن می آیند و هرگز بار دیگر به سوی آن باز نمی گردند. بعضی آن را به“کعبه”و خانه خدا در زمین تفسیر کرده اند که بوسیله زوار و حاجیان همواره معمور و آباد است، و می دانیم نخستین خانه ای است که برای عبادت، در روی زمین ساخته و آباد شده است. بعضی نیز گفته اند منظور از آن، خانه قلب مؤمن است که با ایمان و ذکر خدا، آباد است. ولی ظاهر آیه یکی از دو معنی اول است، و با توجه به تعبیرات مختلفی که در قرآن، از“کعبه”به عنوان“بیت”آمده، معنی دوم از همه مناسبتر به نظر می رسد. اما“سقف مرفوع”، منظور از آن آسمان است، چرا که در آیه 32 سوره انبیاء می خوانیم: وَ جَعَلْنَا السَّمٰاءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً: “ما آسمان را سقف ص: 412 1- 1) در بحار الانوار بیش از ده روایت در این زمینه نقل شده (جلد 58 صفحه 55 به بعد) . محفوظی قرار دادیم”و در آیه 27 و 28 سوره نازعات آمده“ أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّمٰاءُ بَنٰاهٰا: “آیا آفرینش مجدد شما مهمتر است، یا آفرینش آسمان”که خداوند آن را بر پا ساخته است، سقفش را برافراشته و آن را منظم و مرتب ساخته. تعبیر به”سقف“ممکن است از این نظر باشد که ستارگان و کرات آسمانی آن چنان سراسر آسمان را پوشانده اند و به سقفی می مانند، و نیز ممکن است اشاره به”جو اطراف زمین“باشد که قشر فشرده ای از هوا همچون سقف محکمی اطراف آن را فرا گرفته و آن را در برابر هجوم سنگهای آسمانی و اشعه زیانبار کیهانی به خوبی حفظ می کند. برای”مسجور“دو معنی در لغت ذکر شده: یکی”برافروخته“ و دیگری”مملو“، راغب در مفردات می گوید: “سجر” (بر وزن فجر) به معنی شعله ور ساختن آتش است، و آیه فوق را نیز به همین معنی می داند، او سخنی از معنی دوم به میان نیاورده، ولی مرحوم”طبرسی“در”مجمع البیان“نخستین معنی را همین معنی ذکر می کند، و در بعضی از کتب لغت نیز به آن اشاره شده است. آیات دیگر قرآن، نیز معنی اول را تایید می کند، چنان که در آیه 71 و 72 سوره مؤمن می خوانیم یُسْحَبُونَ فِی الْحَمِیمِ ثُمَّ فِی النّٰارِ یُسْجَرُونَ: “آنها را در آب سوزان می کشند، سپس در آتش مشتعل خواهند شد”. در سخنان امیر مؤمنان علی ع در داستان”حدیده محماه“به برادرش عقیل نیز می خوانیم که فرمود: أ تان من حدیده احماها انسانها للعبه و تجرنی الی نار سجرها جبارها لغضبه: “آیا از آهنی که انسانی به صورت بازیچه آن را گداخته است ناله می کنی، ولی مرا به سوی آتشی می کشانی که ص: 413 پروردگار آن را از خشمش برافروخته”؟! (1) . (1) اما این”بحر مسجور“و دریای برافروخته کجاست؟ بعضی گفته اند همین اقیانوسهای کره زمین ما است که در آستانه قیامت، برافروخته می شود و سپس منفجر می گردد، چنان که در آیه 6 سوره تکویر آمده: وَ إِذَا الْبِحٰارُ سُجِّرَتْ: “هنگامی که دریاها برافروخته می شود”و در آیه 3 سوره انفطار می خوانیم: وَ إِذَا الْبِحٰارُ فُجِّرَتْ: “هنگامی که دریاها منفجر و شکافته می شود”. ولی بعضی دیگر آن را به دریایی از مواد مذاب که در دل کره زمین است تفسیر کرده اند، در حدیثی که در تفسیر عیاشی از امام باقر ع نقل شده نیز شاهدی بر این معنی است، در این حدیث آمده است که”قارون“در”بحر مسجور“ عذاب می شود (2) در حالی که می دانیم که قرآن مجید می گوید”قارون و خانه و گنجهایش در اعماق زمین فرو رفت“: ” فَخَسَفْنٰا بِهِ وَ بِدٰارِهِ الْأَرْضَ (قصص 81) . (2) این دو تفسیر با یکدیگر منافات ندارد و ممکن است آیه فوق قسم به هر دو باشد، چرا که هر دو از آیات خداوند و شگفتیهای بزرگ این جهان است. قابل توجه اینکه در چگونگی ارتباط مفهوم این پنج سوگند با یکدیگر مفسران چندان بحث نکرده اند، ولی چنین به نظر می رسد که سه سوگند نخست رابطه نزدیکی با یکدیگر دارند چرا که همه از وحی و خصوصیات آن سخن می گویند“کوه طور”محل نزول وحی بود، و“کتاب مسطور”نیز اشاره به کتاب آسمانی است، خواه تورات باشد یا قرآن، و“بیت المعمور”محل رفت ص: 414 1- 1) “نهج البلاغه”خطبه 224. 2- 2) “نور الثقلین”جلد 5 صفحه 138. و آمد فرشتگان و پیک وحی خدا است. و اما دو سوگند دیگر از آیات“تکوینی”سخن می گوید (در برابر سه سوگند نخست که از آیات“تشریعی”سخن می گفت) این دو سوگند یکی اشاره به مهمترین نشانه ی توحید یعنی آسمان با عظمت است، و دیگری به یکی از نشانه های مهم معاد که در آستانه رستاخیز رخ می دهد. بنا بر این“توحید”و“نبوت”و“معاد”در این پنج سوگند جمع است. بعضی که همه این آیات را اشاره به“موسی”و سرگذشت او می دانند پیوند آیات را چنین ذکر کرده اند: طور همان کوهی است که در آن به موسی وحی نازل می شد، و کتاب مسطور تورات است، بیت المعمور مرکز رفت و آمد فرشته وحی (و احتمالا منظور بیت المقدس) است، و سقف مرفوع همان است که در داستان بنی اسرائیل آمده: وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ کَأَنَّهُ ظُلَّهٌ: “به خاطر بیاورید هنگامی که کوه را همچون سایبان بالای سر بنی اسرائیل بلند کردیم” (اعراف 171) . و“بحر مسجور”دریای آتشین است که قارون به خاطر مخالفت با آئین موسی در آن مجازات می شود. ولی این تفسیر بعید به نظر می رسد و با روایاتی که در منابع اسلامی نقل شده نیز سازگار نیست، و چنان که گفتیم سقف مرفوع به گواهی آیات دیگر قرآن و روایاتی که در تفسیر آیه نقل شده اشاره به آسمان است. نکته ای که در اینجا باقی می ماند این است که ارتباط این قسمها و موضوعی که برای آن سوگند یاد شده چگونه است؟ پاسخ این سؤال با توجه به مطالبی که در بالا گفته شد روشن می شود، و آن اینکه سوگندهای فوق که بر محور قدرت خداوند در عالم“تکوین و ص: 415 “تشریح”دور می زند بیانگر این است که چنین کسی به خوبی قادر است مردگان را بار دیگر به زندگی و حیات بازگرداند، و قیامت را بر پا کند، این همان چیزی است که سوگندها به خاطر آن یاد شده، همان گونه که در آخرین آیات خواندیم” إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ لَوٰاقِعٌ مٰا لَهُ مِنْ دٰافِعٍ “. *
ص: 416