[سوره الصف (61) : آیات 10 تا 13]
اشاره
یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَهٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ (10) تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (11) یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَهً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (12) وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ وَ بَشِّرِ اَلْمُؤْمِنِینَ (13)
ترجمه:
10-ای کسانی که ایمان آورده اید آیا شما را به تجارتی کنم که از عذاب از عذاب دردناک شما را رهایی می بخشد؟! 11-به خدا و رسول او ایمان بیاورید، و در راه خداوند با اموال و جانهایتان جهاد کنید، این برای شما از هر چیز بهتر است بدانید.
12-اگر این کار کنید گناهانتان را می بخشد و شما را در باغهایی از بهشت داخل می کند
ص: 86
که نهرها از زیر درختانش جاری است، و در مسکنهای پاکیزه در بهشت جاویدان جای می دهد و این پیروزی عظیمی است.
13-و نعمت دیگری که آن را دوست دارید به شما می بخشد و آن یاری خداوند و پیروزی نزدیک است و مؤمنان را بشارت ده!
تفسیر:
تجارتی پر سود و بی نظیر!
همانگونه که در آغاز سوره گفتیم، یکی از اهداف مهم این سوره، دعوت به ایمان و جهاد است، آیات مورد بحث نیز تاکیدی است به این دو اصل، بامثال لطیفی که انگیزه حرکت الهی را در جان انسان به وجود می آورد، انگیزه ای که شرط پیروزی اسلام بر تمام ادیان است که در آیات قبل به آن اشاره شده بود.
نخست می فرماید: “ای کسانی که ایمان آورده اید!آیا شما را به تجارتی دلالت کنم که از عذاب الیم، نجاتتان می دهد”؟ (یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَهٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ) .
با اینکه“ایمان”و“جهاد”از واجبات قطعیه اند، ولی در اینجا آن را نه به صورت امر، بلکه به صورت پیشنهاد تجارت، مطرح می کند، آن هم آمیخته با تعبیراتی که از لطف بی پایان خدا حکایت دارد.
* بدون شک“نجات از عذاب الیم”، از مهمترین خواسته های هر انسانی است، و لذا این سؤال که آیا می خواهید شما را به تجارتی رهنمون شوم که شما را از عذاب الیم رهایی می بخشد؟ برای همه، جالب توجه است. هنگامی که با این سؤال دلها را به سوی خود جذب کرد، بی آنکه منتظر پاسخ آنها باشد، به شرح آن تجارت پرسود پرداخته، می افزاید: “و آن اینکه ص: 87 به خدا و رسول او ایمان بیاورید و در راه خداوند با اموال و جانهایتان جهاد کنید” (تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ) (1) . (1) بدون شک خدا نیازی به این تجارت پرسود ندارد، بلکه تمام منافع آن دربست به مؤمنان تعلق می گیرد، لذا در پایان آیه می فرماید: “این برای شما از هر چیز بهتر است اگر بدانید” (ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ) . قابل توجه اینکه مخاطب، مؤمنانند، به قرینه یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا و در عین حال آنها را به دو اصل“ایمان”و“جهاد”دعوت می کند، ممکن است این تعبیر اشاره به این باشد که ایمان اسمی و سطحی کافی نیست، ایمان عمیق و خالص لازم است که بتواند سرچشمه ایثار و فداکاری و جهاد گردد، و نیز ممکن است ذکر ایمان به خدا و رسول در اینجا شرحی باشد بر ایمان که به طور اجمال در آغاز آیه گذشته آمده بود. به هر حال، ایمان به پیامبر ص از ایمان به خدا جدا نیست، همانگونه که جهاد با جان، از جهاد با مال نمی تواند جدا باشد، زیرا تمام نبردها نیاز به وسائل و امکاناتی دارد که از طریق کمکهای مالی باید تامین شود، بعضی قادر بر هر دو نوع جهادند، و بعضی تنها قادر بر جهاد با مال و در پشت جبهه اند، و گاه تنها جان دارند و آماده بذل جان. اما به هر صورت باید این دو نوع جهاد با یکدیگر توأم گردد تا پیروزی فراهم شود و اگر می بینیم جهاد با مال مقدم داشته شده نه به خاطر آن است که از جهاد با جان مهمتر می باشد، بلکه به خاطر این است که مقدمه آن محسوب می شود چرا که ابزار جهاد از طریق کمکهای مالی فراهم می گردد. *
ص: 88
1- 1) جمله تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ… “جمله استینافیه”ای است که تجارت را تفسیر می کند، و بعضی آن را عطف بیان دانسته اند، و در هر حال این“جمله خبریه”معنی“امر”دارد.
تا اینجا سه رکن اساسی از ارکان این تجارت بزرگ و بی نظیر مشخص شد: “خریدار”خدا است، و“فروشنده”انسانهای با ایمان، “و متاع”جانها و اموالشان، اکنون نوبت به رکن چهارم می رسد که بهای این معامله عظیم است.
می فرماید: “هر گاه چنین کنید خداوند گناهانتان را می بخشد و شما را در باغهایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است و در مسکنهای پاکیزه در بهشت جاویدان جای می دهد، و این پیروزی عظیمی است” (یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَهً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ) (1) .
(1)
در مرحله پاداش اخروی نخست به سراغ آمرزش گناهان می رود چرا که بیشترین ناراحتی فکر انسان از گناهان او است، وقتی آمرزش و غفران مسلم شد غصه ای ندارد، این تعبیر نشان می دهد که نخستین هدیه الهی به شهیدان راهش این است که تمام گناهانشان را می بخشد.
اما آیا این تنها ناظر به“حق اللّٰه”است، و یا“حق الناس”را نیز شامل می شود؟ مطلق بودن آیه دلیل بر عمومیت است، ولی با توجه به اینکه خداوند حق الناس را به خود آنها واگذار کرده بعضی در عمومیت آیه تردید کرده اند.
به این ترتیب در آیات فوق دو شاخه از ایمان (ایمان به خدا و رسول) و دو شاخه از جهاد (جهاد با مال و جان) و دو شاخه از پاداشهای اخروی
ص: 89
1- 1) جمله یَغْفِرْ لَکُمْ… به منزله“جزاء”برای“شرط”محذوفی است که از آیه سابق استفاده می شود، و در تقدیر چنین است“ان تؤمنوا باللّٰه و رسوله و تجاهدوا فی سبیله… یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ… “این احتمال نیز داده شده که جواب”امر”باشد، همان امری که از جمله خبریه“تؤمنون”و“تجاهدون”استفاده می شود.
(آمرزش گناهان و دخول در بهشت جاودان) و چنان که خواهیم دید دو شاخه از مواهب الهی در دنیا نیز در آیه بعد آمده است.
* آنجا که می فرماید: “و نعمت دیگری که آن را دوست دارید و مورد علاقه است به شما می بخشد، و آن یاری خداوند، و پیروزی نزدیک است” (وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ) (1) . (1) چه تجارت پرسود و پربرکتی؟ که سراسرش فتح و پیروزی و نعمت و رحمت است، و به همین دلیل از آن به عنوان“فوز عظیم”و پیروزی بزرگ یاد کرده. سپس به همین دلیل به مؤمنان در مورد این تجارت بزرگ تبریک می گوید و بشارت می دهد و می افزاید: “و مؤمنان را بشارت ده” (وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ) . در حدیثی آمده است هنگامی که در“لیله عقبه” (شبی که پیامبر در نزدیکی مکه مخفیانه با جمعی از مردم مدینه ملاقات کرد و از آنان بیعت گرفت) میان رسول خدا ص و مسلمانان مدینه پیمان بسته شد“عبد اللّٰه بن رواحه” عرض کرد هر شرطی می خواهی در ضمن این پیمان برای پروردگارت و برای خودت بکن. پیامبر ص فرمود: “اما برای پروردگارم شرط این است که به هیچوجه چیزی را شریک او قرار ندهید، اما برای خودم همانگونه که از خود و اموالتان دفاع می کنید از من نیز دفاع کنید”. “عبد اللّٰه”گفت: در مقابل آن به ما چه داده خواهد شد؟ پیامبر ص فرمود: بهشت! ص: 90 1- 1) “اخری”صفت است برای موصوف محذوفی مانند نعمت یا خصلت، بعضی نیز گفته اند موصوف“تجارت”است ولی بعید به نظر می رسد. عبد اللّٰه گفت: ربح البیع لا نقیل و لا نستقیل: “چه معامله پرسودی؟ نه ما از این معامله بازمی گردیم و نه اگر بازگشتی از ما بخواهند می پذیریم”! (نه فسخ می کنیم و نه فسخ را پذیرا می شویم) (1) *
(1)
نکته ها:
اشاره
1-“ فَتْحٌ قَرِیبٌ “کدام است؟
پیروزی موعود در این آیات هم در جنبه های منطقی، و هم در میدانهای نبرد به طور مکرر عائد مسلمانان شد.
و در اینکه منظور از”فتح قریب”کدام فتح است مفسران احتمالات متعددی داده اند بسیاری آن را به“فتح مکه”تفسیر کرده اند، و بعضی به“فتح بلاد ایران و روم”و بعضی به کل فتوحات اسلامی که به فاصله نزدیکی به دنبال ایمان و جهاد مسلمین به دست آمد.
و از آنجا که مخاطب تنها اصحاب و یاران پیامبر ص نیستند، بلکه همه مؤمنان در طول تاریخ مخاطب به این خطاب می باشند، جمله“ نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ “معنی وسیع و گسترده ای دارد، و بشارتی است به همه آنها هر چند در عصر پیامبر ص و به هنگام نزول این آیات مصداق روشن آن فتح مکه بود.
* 2- مَسٰاکِنَ طَیِّبَهً چیست؟ در میان نعمتهای بهشتی در اینجا به خصوص روی مساله مسکن پاکیزه و مرفه، آنهم مسکنی در باغهای بهشت جاویدان تکیه شده، و این به خاطر آن ص: 91 1- 1) “فی ظلال”جلد 8 صفحه 87. است که یکی از شروط اساسی آسایش و آرامش انسان همان مساله مسکن است، آنهم مسکنی پاک و پاکیزه از هر گونه آلودگی ظاهری و باطنی که انسان با خیال راحت در آن بیارامد. “راغب”در”مفردات”می گوید: معنی“طیب”در اصل چیزی است که حواس ظاهر و باطن از آن لذت برد، و این معنی جامعی است که همه شرائط مناسب یک مسکن را در بر می گیرد. قابل توجه اینکه در قرآن سه چیز مایه آرامش شمرده شده است: تاریکی شب وَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً (انعام-96) . خانه های مسکونی وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً (نحل-80) . و همسران یک دل، وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا (روم-21) . *
3-دنیا تجارتخانه اولیاء خدا است
در نهج البلاغه می خوانیم علی ع در مقابل شخص پر ادعایی که به اصطلاح “جا نماز آب می کشید”و پشت سر هم مذمت دنیا می کرد، فرمود: اشتباه کردی دنیا برای آنها که بیدار و آگاهند سرمایه بزرگی است، و سپس شرحی در این زمینه بیان فرمود از جمله اینکه: دنیا“متجر اولیاء اللّٰه”و تجارتخانه دوستان خدا است (1) .
(1)
بنا بر این اگر در یک جا دنیا به“مزرعه”آخرت تشبیه شده، در اینجا به تجارتخانه تشبیه گردیده است که انسان سرمایه هایی را که از خدا گرفته به گرانترین قیمت به خود او می فروشد، و در برابر متاع ناچیزی بزرگترین نعمت را از او دریافت می دارد.
ص: 92
1- 1) نهج البلاغه کلمات قصار جمله 131 (با تلخیص) .
اصولا تعبیر به تجارت آنهم تجارتی پرسود برای تحریک مهمترین انگیزه های انسان است، انگیزه جلب منفعت و دفع ضرر، زیرا این تجارت الهی تنها سودآور نیست بلکه“ عَذٰابٍ أَلِیمٍ “را نیز دفع می کند.
نظیر همین معنی در آیه 111 سوره توبه نیز آمده است إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّهَ: “خداوند از مؤمنان جانها و اموالشان را خریداری می کند و در برابر آن بهشت به آنها می دهد”.
شرح دیگری در این زمینه در تفسیر سوره توبه داده ایم (1) .
(1)
ص: 93
1- 1) جلد 8 صفحه 147 (ذیل آیه 111 توبه) .