[سوره الصافات (37) : آیات 178 تا 182]
اشاره
وَ تَوَلَّ عَنْهُمْ حَتّٰی حِینٍ (178) وَ أَبْصِرْ فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ (179) سُبْحٰانَ رَبِّکَ رَبِّ اَلْعِزَّهِ عَمّٰا یَصِفُونَ (180) وَ سَلاٰمٌ عَلَی اَلْمُرْسَلِینَ (181) وَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (182)
ترجمه:
178-از آنها روی بگردان تا زمان معینی.
179-و وضع کارشان را ببین، آنها نیز به زودی (محصول اعمال خود را) می بینند.
180-منزه است پروردگار، پروردگار عزت (و قدرت) از توصیفهایی که آنها می کنند.
181-و سلام بر رسولان.
182-و حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار عالمیان است.
تفسیر:
اشاره
به آنها اعتنا مکن!
گفتیم آیات آخر این سوره در حقیقت وسیله ای است برای دلداری پیامبر و مؤمنان راستین و تهدیدی است برای کفار لجوج.
دو آیه نخست از آیات مورد بحث همان است که قبلا هم آمده بود، و بار دیگر برای تاکید در اینجا تکرار می شود، با لحنی تهدیدآمیز می فرماید: “از
ص: 194
آنها روی بگردان و آنان را به حال خود واگذار تا مدت معینی” (وَ تَوَلَّ عَنْهُمْ حَتّٰی حِینٍ) .
* “لجاجت و کارشکنی آنها و تکذیب و انکارشان را بنگر که آنها نیز به زودی نتیجه کار خود را می نگرند”! (وَ أَبْصِرْ فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ) . این تکرار چنان که گفتیم به خاطر تاکید است که آنها بدانند این یک مساله قطعی است که به زودی مجازات و شکست و ناکامی خود را خواهند دید، و به نتائج مرارت بار اعمالشان گرفتار می شوند و پیروزی مؤمنان نیز قطعی و مسلم است. یا به خاطر این است که نخست آنها را به مجازات دنیا تهدید می کند و بار دوم به مجازات و کیفر الهی در آخرت. * سپس سوره را با سه جمله پرمعنی در باره“خداوند”و“پیامبران” و“جهانیان”پایان می دهد.
می فرماید: “منزه است پروردگار تو، پروردگار عزت و قدرت از این توصیفهای بی اساسی که مشرکان و جاهلان می کنند” (سُبْحٰانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّهِ عَمّٰا یَصِفُونَ) .
گاه فرشتگان را دختران او می نامند، گاه در میان او و جن نسبی قائل می شوند، و گاه موجودات بی ارزشی همچون قطعات سنگ و چوب را همردیف او قرار می دهند.
تکیه بر عزت (قدرت مطلق و شکست ناپذیر) در حقیقت به معنی کشیدن خط بطلان بر تمام این معبودهای خیالی است.
در آیات این سوره گاه سخن از تسبیح و تنزیه“عباد اللّٰه المخلصین”به میان آمده، و گاه سخن از تسبیح فرشتگان، و در اینجا سخن از تسبیح و تنزیه خداوند
ص: 195
نسبت به ذات پاکش می باشد.
* و در جمله دوم همه پیامبران را مورد لطف بی پایان خویش قرار داده و می گوید: “سلام بر رسولان” (وَ سَلاٰمٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ) . سلامی که نشانه سلامت و عافیت از هر گونه عذاب و کیفر روز قیامت، سلامی که امان در برابر شکست ها و دلیل بر پیروزی بر دشمنان است. قابل توجه اینکه در آیات این سوره بر بسیاری از پیامبران جداگانه سلام فرستاده، در آیه 79 فرمود: سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ، و در آیه 109 سَلاٰمٌ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ، و در آیه 120 سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ و در آیه 130 سَلاٰمٌ عَلیٰ إِلْ یٰاسِینَ. اما در اینجا تمام این سلام ها و غیر اینها را در یک جمله خلاصه و جمع بندی کرده می فرماید: “سلام بر همه پیامبران مرسل”. * و سرانجام آخرین جمله سخن را با حمد الهی پایان داده می گوید:
“حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است” (وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ) .
سه آیه اخیر می تواند اشاره و مروری اجمالی بر تمام این مسائل این سوره باشد، چرا که بخش مهمی از این سوره پیرامون توحید و مبارزه با انواع شرک بود، و آیه اول با تسبیح و تنزیه خداوند از توصیفهای مشرکان همه را بازگو می کند.
بخش دیگری از این سوره بیان گوشه هایی از حالات هفت پیامبر بزرگ بود، آیه دوم اشاره ای به آنها است.
و بالآخره بخش دیگری از نعمتهای الهی، مخصوصا انواع نعمتهای بهشتی،
ص: 196
و پیروزی جنود الهی بر لشکر کفر سخن می گفت، و حمد و ستایش خدا در پایان کار اشاره ای به همه اینها است.
بعضی از مفسران تحلیل دیگری در مورد آیات سه گانه آخر این سوره دارند، و آن این است:
مهمترین مسائلی که انسان را به خود مشغول می دارد معرفت سه چیز است:
نخست معرفت خداوند عالم به مقدار توانایی بشر، و آخرین کاری که انسان در این زمینه می تواند انجام دهد سه امر است:
منزه دانستن او از آنچه شایسته مقام او نیست که با لفظ“سبحان” بیان شده.
و توصیف او به تمام صفات کمال که با کلمه“رب”که دلیل بر حکمت و رحمت خداوند و مالکیت و تربیت موجودات است اشاره شده.
و منزه بودن از هر گونه شریک و نظیر که در جمله“ عَمّٰا یَصِفُونَ “آمده است.
دومین مساله مهم در زندگانی انسانها مساله تکمیل نقائص است که آن نیز بدون وجود رهبران الهی و ارشاد کنندگان آسمانی ممکن نیست، و جمله سَلاٰمٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ اشاره ای به آن است.
سومین مساله مهم در زندگی انسان این است که بداند سرنوشت او بعد از مردن چگونه خواهد بود؟ در اینجا توجه به نعمتهای”رب العالمین”و مقام غنا و رحمت و لطف او، به انسان آرامش می دهد- وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ (1) .
(1)
* ص: 197 1- 1) تفسیر کبیر فخر رازی جلد 26 صفحه 173. نکته: آنچه در پایان هر کار باید به آن اندیشید در روایات متعددی که گاه از شخص پیامبر گرامی اسلام ص و گاه از امیر مؤمنان ع و گاه از امام باقر ع نقل شده می خوانیم: من اراد ان یکتال بالمکیال الاوفی (من الاجر یوم القیامه) فلیکن آخر کلامه فی مجلسه سُبْحٰانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّهِ عَمّٰا یَصِفُونَ وَ سَلاٰمٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ: “کسی که می خواهد در روز قیامت اجر و پاداش او با پیمانه بزرگ و کامل داده شود باید آخرین سخنش در هر مجلسی که می نشیند این بوده باشد سُبْحٰانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّهِ عَمّٰا یَصِفُونَ وَ سَلاٰمٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ” (1) . (1) آری مجلس خود را با تنزیه ذات خدا، و درود فرستادن بر پیامبران او، و حمد و شکر در برابر نعمتهای پروردگار پایان دهد، تا اگر کاری نادرست یا سخنی ناروا در آن مجلس از او سر زده جبران گردد. در کتاب توحید صدوق چنین آمده است که یکی از دانشمندان شام به خدمت امام باقر ع رسید عرض کرد: آمده ام از شما مساله ای سؤال کنم که هیچ کس تا کنون به درستی برای من تفسیر نکرده است، از سه گروه سؤال کردم هر کدام جوابی بر خلاف دیگری گفتند. امام باقر ع فرمود مساله تو چیست؟ عرض کرد سؤال من این است که نخستین چیزی را که خداوند متعال آفرید چه بود؟ بعضی به من گفته اند “قدرت”بوده و بعضی“علم”و بعضی“روح”. فرمود: “هیچیک پاسخ صحیح به تو نداده اند، اکنون به تو خبر می دهم ص: 198 1- 1) “مجمع البیان”ذیل آیات مورد بحث و”اصول کافی“و”من لا یحضر“ (طبق نقل تفسیر نور الثقلین جلد 4 صفحه 440) . که در آغاز خدا بود و چیزی غیر از او نبود، و در عین حال قادر و عزیز بود و هنوز عزتی آفریده نشده بود” (او در ذات پاکش هم قدرت داشت و هم علم بی آنکه نیاز به آفرینش علم و قدرت داشته باشد) سپس افزود: “این همان چیزی است که خدا می فرماید” سُبْحٰانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّهِ عَمّٰا یَصِفُونَ “ (1) اشاره به این که سخنانی که این و آن به تو گفته اند سخنان شرک آلودی بوده که مشمول این آیه می باشد خداوند از ازل قادر و عالم و عزیز بوده است. (1) *پروردگارا!خودت قول داده ای که رسولانت را یاری و جنودت را پیروز گردانی، ما را در خط رسولان، و در صفوف جنودت قرار ده، و بر دشمنان خونخواری که از شرق و غرب عالم برای نابودی و خاموش کردن نور قرآن برخاسته اند پیروز فرما! بارالها!ما را از آلودگی به هر گونه شرک، و انحراف از طریق توحید مصون و محفوظ دار.
خداوندا!مشکلاتی که انبیای مرسل در طول تاریخ در برابر لشکر شرک و کفر داشتند هم اکنون در برابر جامعه اسلامی ما مجسم شده است، همان سلامی را که مایه سلامت پیامبران مرسل بود شامل حال ما در این معرکه ها فرما.
آمین یا رب العالمین پایان سوره صافات جمعه 22 ماه مبارک رمضان 1404 اول تیر ماه 1363
ص: 199
1- 1) تفسیر”نور الثقلین“جلد 4 صفحه 440.
ص: 200