[سوره ص (38) : آیات 49 تا 54]
اشاره
هٰذٰا ذِکْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ (49) جَنّٰاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَهً لَهُمُ اَلْأَبْوٰابُ (50) مُتَّکِئِینَ فِیهٰا یَدْعُونَ فِیهٰا بِفٰاکِهَهٍ کَثِیرَهٍ وَ شَرٰابٍ (51) وَ عِنْدَهُمْ قٰاصِرٰاتُ اَلطَّرْفِ أَتْرٰابٌ (52) هٰذٰا مٰا تُوعَدُونَ لِیَوْمِ اَلْحِسٰابِ (53) إِنَّ هٰذٰا لَرِزْقُنٰا مٰا لَهُ مِنْ نَفٰادٍ (54)
ترجمه:
49-این یک یادآوری است، و برای پرهیزگاران بازگشت نیکویی است.
50-باغهای جاویدان بهشتی که درهایش به روی آنان گشوده است.
51-در حالی که در آن بر تختها تکیه کرده اند، و انواع میوه ها و نوشیدنیهای گوناگون در اختیار آنان است.
52-و نزد آنان همسرانی است که تنها چشم به شوهرانشان دوخته اند و همگی هم سن و سالند.
53-این چیزی است که برای روز حساب به شما وعده داده می شود (وعده ای تخلف ناپذیر) .
54-این روزی ما است که هرگز پایان نمی گیرد
ص: 313
تفسیر:
این وعده برای پرهیزکاران است
از اینجا فصل دیگری از آیات این سوره آغاز می شود که پرهیزگاران و متقین را با گردنکشان طاغی مقایسه کرده، و سرنوشت هر دو گروه را در قیامت شرح می دهد، و در مجموع بحثهای آیات گذشته را تکمیل می کند.
نخست به عنوان یک جمع بندی از سرگذشت انبیای پیشین و نکات آموزنده زندگی آنها می فرماید: “این یک تذکر و یادآوری است” (هٰذٰا ذِکْرٌ) (1) .
(1)
آری هدف از بیان فرازهایی از تاریخ پرشکوه آنان داستانسرایی نبود، هدف ذکر و تذکر بود، همانگونه که از آغاز این سوره روی این مساله تکیه شده“ ص وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ ”.
هدف بیدار ساختن اندیشه ها، بالا بردن سطح معرفت و آگاهی، و افزودن نیروی مقاومت و پایداری در مسلمانانی است که این آیات برای آنها نازل شده است (2) .
(2)
سپس مساله را از صورت خصوصی و بیان زندگی انبیاء درآورده، شکل کلی به آن می دهد، سرنوشت متقین را به طور عموم مورد بحث قرار داده، می فرماید:
“برای پرهیزگاران حسن مرجع و محل بازگشت نیکویی است” (وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ) (3) .
(3)
* ص: 314 1- 1) بعضی از مفسران در تفسیر این جمله گفته اند منظور ذکر جمیل پیامبران گذشته است. 2- 2) جمعی از مفسران“ هٰذٰا ذِکْرٌ “را اشاره به این دانسته اند که آنچه در باره انبیای گذشته بیان شد ذکر خیر و ثناء جمیل در باره آنها بود، و آیات بعد مقامات آنها را در آخرت بازگو می کند، ولی این معنی بعید به نظر می رسد بلکه ظاهر آیات کلی است همانگونه که در بالا گفته ایم. 3- 3) “ماب”به معنی محل بازگشت است، و اضافه”حسن”به“ماب”از قبیل اضافه صفت به موصوف می باشد. بعد از این جمله کوتاه و سربسته که خوبی حال آنها را اجمالا ترسیم می کند، با استفاده از روش اجمال و تفصیل که روش قرآن است به شرح آن پرداخته می گوید: “بازگشت آنها به باغهای جاویدان بهشت است که درهایش به روی آنان گشوده است” (جَنّٰاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَهً لَهُمُ الْأَبْوٰابُ) (1) . (1) “جنات”اشاره به باغهای بهشت است و“عدن” (بر وزن عدل) به معنی استقرار و ثبات است، و“معدن”را به این جهت معدن گفته اند که فلزات و مواد گرانقیمت در آنجا مستقر است، به هر حال این تعبیر در اینجا اشاره به جاویدان بودن باغهای بهشت است. تعبیر به“ مُفَتَّحَهً لَهُمُ الْأَبْوٰابُ “اشاره به آن است که حتی زحمت گشودن درها برای بهشتیان وجود ندارد، گویی بهشت در انتظار آنهاست، و هنگامی که چشمش به آنان می افتد آغوش باز می کند و آنها را به درون دعوت می کند! * سپس آرامش و احترام خاص بهشتیان را به این صورت بیان می کند: “این در حالی است که آنها بر تختها در آن تکیه کرده اند، و انواع میوه های فراوان و نوشیدنی در اختیار آنها است”هر زمان آن را می طلبند، فورا نزد آنها حاضر می شود” (مُتَّکِئِینَ فِیهٰا یَدْعُونَ فِیهٰا بِفٰاکِهَهٍ کَثِیرَهٍ وَ شَرٰابٍ) (2) .
(2)
آیا فورا به وسیله خدمتکاران بهشتی در برابر آنها حاضر می گردد، یا
ص: 315
1- 1) ” جَنّٰاتِ عَدْنٍ “بدل یا عطف بیان برای”ماب“است.
2- 2) ضمیر”فیها“در هر دو مورد به” جَنّٰاتِ عَدْنٍ “بازمی گردد، و توصیف”فاکهه“ به”کثیره“دلیل بر توصیف”شراب“به این وصف نیز می باشد، و”متکئین“حال برای ضمیر”لهم“است، یعنی آنها در بهشت جاویدان که درهای آن مستقر می شوند در حالی که تکیه بر مسندها زده اند، و در حالی که دستور آوردن میوه های مختلف و انواع نوشیدنیها را می دهند.
تنها اراده آنها کافی برای حضور آن است؟ هر دو احتمال وجود دارد.
تکیه روی”فاکهه“و”شراب“ (میوه و نوشیدنی) ممکن است اشاره به این باشد که بیشترین غذای بهشتیان میوه است، هر چند غذاهای دیگر طبق صریح آیات قرآن نیز در آنجا وجود دارد.
همانگونه که بهترین و سالمترین غذای انسان در این دنیا نیز میوه است! تعبیر به”کثیره“اشاره به انواع مختلف میوه های بهشتی است، همانگونه که نوشیدنی و شراب طهور آن نیز اشکال متنوعی دارد که در آیات مختلف قرآن به آن اشاره شده است.
* بعد از آن سخن از همسران پاک بهشتی به میان آورده، می گوید: “نزد بهشتیان همسرانی است که فقط چشم به شوهرانشان دوخته اند، همگی جوان و با شوهران خود هم سن و سالند” (وَ عِنْدَهُمْ قٰاصِرٰاتُ الطَّرْفِ أَتْرٰابٌ) . “طرف” (بر وزن برف) به معنی پلک چشم است، و گاه به معنی نگاه کردن نیز آمده است، توصیف زنان بهشتی به”قاصرات الطرف“ (آنها که نگاهی کوتاه دارند) اشاره به این است که تنها چشم به همسران خود دوخته اند، فقط به آنها عشق می ورزند و به غیر آنان نمی اندیشند که این از بزرگترین مزایای همسر است، بعضی از مفسران نیز آن را به معنی حالت خمار بودن چشم که حالت جالب مخصوصی است دانسته اند، جمع میان این دو معنی نیز بی مانع است. “اتراب”به معنی”هم سن و سال“توصیف دیگری است برای زنان بهشتی نسبت به همسرانشان، چرا که توافق سنی جاذبه را میان دو همسر افزون می کند، و یا توصیفی است برای خود آن زنان که همه آنها هم سن و سال و جوانند (1) . (1) ص: 316 1- 1) “اتراب”جمع”ترب“ (بر وزن شعر) است. * در آخرین آیات مورد بحث به تمام هفت نعمت بزرگ بهشتیان که در آیات قبل آمده بود اشاره کرده، می گوید: “این چیزی است که برای روز حساب به شما وعده داده می شود” (هٰذٰا مٰا تُوعَدُونَ لِیَوْمِ الْحِسٰابِ) .
وعده ای تخلف ناپذیر و نشاط انگیز، وعده ای از سوی خداوند بزرگ.
* و برای تاکید بر جاودانگی این مواهب می افزاید”این رزق و روزی ماست، عطائی است که هرگز پایان نمی گیرد و فنایی برای آن متصور نیست“ (إِنَّ هٰذٰا لَرِزْقُنٰا مٰا لَهُ مِنْ نَفٰادٍ) (1) . (1) بنا بر این غم زوال و نابودی که همچون سایه شومی بر نعمتهای این جهان افتاده در آنجا وجود ندارد، و از برکت خزائن پربار الهی پیوسته مدد می گیرد و محدودیتی برای آن نیست، و حتی کاستی در آن ظاهر نمی شود، چون اراده خدا بر آن تعلق گرفته. *
ص: 317
1- 1) “نفاد”به معنی”فنا“و نابودی است، و”لام“در”لرزقنا“برای تاکید است.