[سوره الزخرف (43) : آیات 66 تا 69]
اشاره
هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ اَلسّٰاعَهَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَهً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (66) اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ اَلْمُتَّقِینَ (67) یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ اَلْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (68) اَلَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ (69)
ترجمه:
66-آنها چه انتظاری می کشند؟ جز اینکه قیامت ناگهان به سراغ آنها آید در حالی که خبر ندارند.
67-دوستان در آن روز دشمن یکدیگرند مگر پرهیزگاران.
68-ای بندگان من!امروز نه ترسی بر شماست و نه اندوهگین می شوید.
69-آنها که به آیات ما ایمان آوردند و تسلیم بودند.
تفسیر:
اشاره
در انتظار چه هستید؟ جز عذاب آخرت؟
در آیات پیشین سخن از بت پرستان لجوج، و همچنین منحرفان و مشرکان امت عیسی بود، و در آیات مورد بحث پایان کار آنها را مجسم می کند.
نخست می فرماید: “اینها چه چیزی را انتظار می کشند، جز اینکه ناگهان قیامت به سراغ آنها آید در حالی که متوجه نیستند”؟! (هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَهَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَهً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ) .
ص: 108
این سؤال که به صورت استفهام انکاری طرح شده در حقیقت بیان حال واقعی اینگونه افراد است، مثل اینکه در مقام مذمت فردی که گوش به نصیحت هیچ ناصح مشفقی فرا نمی دهد و عوامل نابودی خود را به دست خویش فراهم می سازد می گوئیم: او تنها در انتظار مرگ خویش است! منظور از“ساعه”در این آیه مانند بسیاری دیگر از آیات قرآن روز قیامت است، چرا که حوادث آن به سرعت تحقق می یابد، و گویی همه در یک ساعت رخ می دهد.
البته این کلمه گاهی به معنی لحظه پایان دنیا نیز آمده است، و از آنجا که این دو فاصله زیادی با هم ندارند ممکن است این تعبیر هر دو مرحله را شامل شود.
به هر حال قیام قیامت که با پایان گرفتن ناگهانی دنیا شروع می شود به دو وصف در آیه فوق توصیف شده است نخست همین“ناگهانی بودن”آن است (بغته) ، و دیگر عدم آگاهی عموم مردم از زمان وقوع آن می باشد.
ممکن است چیزی ناگهانی رخ دهد ولی قبلا انتظار آن را داشته باشیم و برای مقابله با مشکلات آن آماده شویم، اما بدبختی آنجاست که حادثه فوق العاده سخت و کوبنده ای به طور ناگهانی واقع شود و ما از آن به کلی غافل باشیم.
حال مجرمان درست اینگونه است، چنان غافلگیر می شوند که طبق بعضی از روایات از پیغمبر گرامی اسلام ص:
تقوم الساعه و الرجلان یحلبان النعجه، و الرجلان یطویان الثوب، ثم قرأ (ص) : هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَهَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَهً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ:
فرمود:“قیامت به طور ناگهانی رخ می دهد در حالی که (هر کس به کار زندگی خویش مشغول است) مردانی مشغول دوشیدن گوسفندانند، و مردان دیگری مشغول گستردن پارچه (و گفتگو برای خرید و فروش) سپس حضرت آیه فوق
ص: 109
را تلاوت فرمود هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَهَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَهً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (1) .
(1)
و چه دردناک است که انسان در برابر چنین رخدادی که هیچ راه بازگشت ندارد اینچنین غافلگیر گردد و بدون هیچگونه آمادگی در امواج آن فرو رود.
* سپس از حالت دوستانی که در مسیر گناه و فساد، و یا زرق و برق دنیا، دست مودت به هم می دهند پرده برداشته می گوید: “همه دوستان در آن روز دشمن یکدیگرند مگر پرهیزگاران”! (اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِینَ) (2) . (2) این آیه که توصیفی از صحنه های قیامت است به خوبی نشان می دهد که منظور از”ساعت“در آیه قبل نیز روز رستاخیز است، روز از هم گسستن پیوندهای دوستی، مگر پیوندهایی که برای خدا و به نام خدا برقرار شده است. تبدیل شدن اینگونه دوستیها به عداوت در آن روز طبیعی است، چرا که هر کدام از آنها دیگری را عامل بدبختی و بیچارگی خود می شمرد: تو بودی که این راه را به من نشان دادی و مرا به سوی آن دعوت کردی، تو بودی که دنیا را در نظر من زینت دادی و مرا به آن تشویق نمودی، آری تو بودی که مرا غرق غفلت و غرور ساختی و از سرنوشتم بیخبر کردی، هر یک از آنها به دیگری اینگونه مطالب را می گوید. تنها پرهیزگارانند که پیوند دوستی آنها جاودانی است، چرا که بر محور ارزشهای جاودانی دور می زند، و نتایج پربارش در قیامت آشکارتر می شود و آن ص: 110 1- 1) تفسیر”روح البیان“جلد 25 صفحه 89. 2- 2) “اخلاء”جمع”خلیل“از ماده”خله“به معنی مودت و دوستی است، و ریشه اصلی آن”خلل“ (بر وزن شرف) به معنی فاصله میان دو جسم است، و از آنجا که محبت و دوستی گویی در لابلای قلب انسان نفوذ می کند این واژه در آن به کار رفته است. را استحکام بیشتری می بخشد. طبیعی است که دوستان در امور زندگی کمک یکدیگرند اگر دوستی بر اساس شر و فساد باشد شریک در جرم یکدیگرند، و اگر بر اساس خیر و صلاح باشد شریک در پاداش یکدیگر می باشند، بنا بر این جای تعجب نیست که دوستی از قسم اول در آنجا تبدیل به دشمنی گردد، و از قسم دوم به دوستی محکمتر. امام صادق ع می فرماید: الا کل خله کانت فی الدنیا فی غیر اللّٰه عز و جل فانها تصیر عداوه یوم القیامه: “بدانید هر دوستی که در دنیا برای خاطر خدا نباشد در قیامت تبدیل به عداوت و دشمنی می شود” (1) . آیه بعد در حقیقت تفسیری است برای اوصاف و حالات”متقین“و بیانی است از سرنوشت پرافتخار آنها. (1) در آن روز خداوند به آنها می گوید: “ای بندگان من!امروز نه ترسی بر شما است، و نه غم و اندوهی خواهید داشت” (یٰا عِبٰادِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ) . چه پیام جالبی؟!پیامی بدون واسطه از سوی خداوند، پیامی که با بهترین توصیفها آغاز می شود، ای بندگان خدا!پیامی که مهمترین نگرانی انسان را در آن روز پرنگرانی زائل می کند، پیامی که هر گونه غم و اندوه از گذشته را از دل می زداید، آری این پیام دارای چهار مزیت بالا است. * در آخرین آیه مورد بحث این پرهیزگاران و بندگان گرامی را با دو جمله دیگر مشخص تر ساخته، می فرماید: “همانها که به آیات ما ایمان آوردند و در برابر فرمان و دستور ما تسلیم بودند” (اَلَّذِینَ آمَنُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا مُسْلِمِینَ) .
ص: 111
1- 1) تفسیر”علی بن ابراهیم“طبق نقل”نور الثقلین“جلد 4 صفحه 612.
آری آنها هستند که به چنان خطاب پرافتخاری مخاطب و مشمول چنان نعمتهایی می شوند.
در حقیقت دو جمله فوق تعریف گویایی از اعتقاد و عمل آنها است، “ایمان” مبانی استوار اعتقادی آنها را روشن می سازد، و”اسلام“تسلیمشان را در عمل در برابر فرمان حق و اجراء دستورات او.
***
ص: 112