[سوره الروم (30) : آیات 41 تا 45]
اشاره
ظَهَرَ اَلْفَسٰادُ فِی اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی اَلنّٰاسِ لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ اَلَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (41) قُلْ سِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَهُ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلُ کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُشْرِکِینَ (42) فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ اَلْقَیِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اَللّٰهِ یَوْمَئِذٍ یَصَّدَّعُونَ (43) مَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ (44) لِیَجْزِیَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْکٰافِرِینَ (45)
ص: 449
ترجمه:
41-فساد در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام داده اند آشکار شده، خدا می خواهد نتیجه بعضی از اعمال آنها را به آنها بچشاند شاید (به سوی حق) بازگردند.
42-بگو در زمین سیر کنید و بنگرید عاقبت کسانی که قبل از شما بودند چگونه بود؟ بیشتر آنها مشرک بودند.
43-روی خود را به سوی آئین مستقیم و پایدار کن، پیش از آنکه روزی فرا رسد که هیچکس قدرت ندارد آن را از خدا بازگرداند، در آن روز مردم به گروه هایی تقسیم می شوند.
44-هر کس کافر شود کفرش بر زیان خود او است و آنها که عمل صالح انجام دهند (پاداش الهی را) به سود خودشان آماده می سازند.
45-این برای آنست که خداوند کسانی را که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند از فضلش پاداش دهد، او کافران را دوست ندارد.
تفسیر:
سرچشمه فساد، اعمال خود مردم است!
در آیات گذشته، سخن از شرک در میان بود و می دانیم ریشه اصلی تمام مفاسد فراموش کردن اصل توحید و روی آوردن به شرک است، لذا در آیات مورد بحث نخست سخن از ظهور فساد در زمین به خاطر اعمال مردم به میان آورده، می گوید: “فساد در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام داده اند آشکار شده” (ظَهَرَ الْفَسٰادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی النّٰاسِ) .
“خدا می خواهد عکس العمل کارهای مردم را به آنها نشان دهد و نتیجه بعضی از اعمالی را که انجام داده اند به آنها بچشاند، شاید بیدار شوند، و به سوی حق بازگردند”! (لِیُذِیقَهُمْ بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ) .
آیه فوق معنی وسیع و گسترده ای را پیرامون ارتباط“فساد”و“گناه”
ص: 450
با یکدیگر بیان می کند که نه مخصوص سرزمین مکه و حجاز است، و نه عصر و زمان پیامبر ص بلکه به اصطلاح از قبیل قضیه حقیقیه است که پیوند“محمول” و“موضوع”را بیان می کند، به عبارت دیگر هر جا فسادی ظاهر شود بازتاب اعمال مردم است، و در ضمن یک هدف تربیتی دارد، تا مردم طعم تلخ نتیجه اعمالشان را بچشند، شاید به خود آیند.
بعضی می گویند: این آیه ناظر به آن قحطی و خشکسالی می باشد که به خاطر نفرین پیامبر ص دامان مشرکان مکه را گرفت، باران قطع شد، بیابانها خشکید و خشکیده تر شد، و حتی استفاده از صید دریا (دریای احمر) برای آنها مشکل گشت.
به فرض که این سخن از نظر تاریخی صحیح باشد تنها بیان یک مصداق است و معنی آیه را در مساله ارتباط فساد و گناه هرگز محدود نمی کند، نه محدود به آن زمان و مکان و نه محدود به خشکسالی و کمی باران.
از آنچه در بالا گفتیم به خوبی روشن می شود بسیاری از تفسیرهای محدود و موضعی که از بعضی از مفسران ذیل این آیه نقل شده به هیچوجه قابل قبول نیست، مثل اینکه مراد از فساد در خشکیها، قتل هابیل به دست قابیل است، و منظور از فساد در دریا غصب کشتی ها در عصر موسی و خضر است.
یا اینکه منظور از فساد دریا و صحرا زمامداران فاسدی هستند که همه این مناطق را به فساد می کشند.
البته ممکن است یکی از مصداقهای فساد این چنین افراد بوده باشند که بر اثر دنیاپرستی و مجامله و تن در دادن مردم به ذلت، بر سر آنها مسلط می شوند اما مسلما تمام مفهوم آیه این نیست.
جمعی از مفسران نیز در معنی“فساد بحر”به گفتگو نشسته اند:
بعضی گفته اند: بحر به معنی شهرهایی است که در کنار دریا است، و بعضی
ص: 451
گفته اند بحر به معنی مناطق حاصلخیز و پر باغ و زراعت است.
ما دلیلی بر اینگونه تکلفات نمی بینیم، چرا که“بحر”معنی معروفی دارد که همان دریا است و فساد در آن، ممکن است به صورت کمبود مواهب دریایی و یا ناامنی ها و جنگهایی که در دریاها به وقوع می پیوست باشد.
در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم:
حیات دواب البحر بالمطر فاذا کف المطر ظهر الفساد فی البحر و البر، و ذلک اذا کثرت الذنوب و المعاصی:
“زندگی موجودات دریا به وسیله باران است هنگامی که باران نبارد هم خشکی ها به فساد کشیده می شود، و هم دریا، و این هنگامی است که گناهان فزونی گیرد”! (1) .
(1)
البته آنچه در این روایت آمده بیان یک مصداق روشن از فساد است، و نیز آنچه در رابطه با نزول باران و حیات حیوانات دریایی در این حدیث ذکر شده مساله ای است که دقیقا به تجربه رسیده که هر وقت باران کمتر ببارد ماهی در دریا کم خواهد شد، و حتی از بعضی از ساحل نشینان شنیدیم که می گفتند: “فایده باران برای دریا بیش از فایده آن برای صحرا است”! در زمینه رابطه فساد بر و بحر با گناهان مردم تحلیلهای دیگری داریم که به خواست خدا در بحث نکات خواهد آمد.
* در آیه بعد برای اینکه مردم شواهد زنده ای را در مساله ظهور فساد در زمین به خاطر گناه انسانها با چشم خود بینند، دستور“سیر در ارض”را می دهد و به پیامبر ص می فرماید: “بگو شما در روی زمین به گردش پردازید، حال امتهای پیشین را جستجو کنید، و اعمال و سرنوشت آنها را مورد بررسی قرار دهید ببینید عاقبت کسانی که قبل از شما بودند به کجا رسید”؟! (قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَهُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلُ) . ص: 452 1- 1) تفسیر قمی طبق نقل تفسیر المیزان جلد 16 صفحه 210. قصرها و کاخهای ویران شده آنها را بنگرید، خزائن به تاراج رفته آنها را تماشا کنید، جمعیت نیرومند پراکنده آنها را مشاهده نمائید، و سرانجام قبرهای درهم شکسته و استخوانهای پوسیده آنها را بنگرید. ببینید سرانجام ظلم و ستم و گناه و شرک آنها چه شد؟ ببینید اگر آنها آشیانه مرغان را سوزاندند، چگونه خانه این صیادان نیز به ویرانی کشیده شد؟ آری“اکثر آنها مشرک بودند” (کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُشْرِکِینَ) . و شرک ام الفساد و مایه تباهی آنها شد. جالب توجه اینکه هنگامی که در آیات قبل سخن از نعمتهای خدا بود، نخست آفرینش و خلقت انسان را مطرح کرد، سپس روزی دادن به او را (اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ) ولی در آیات مورد بحث هنگامی که سخن از مجازات الهی می گوید: نخست اشاره به زوال نعمتها بر اثر گناه می کند، سپس نابودی و هلاکت بر اثر شرک، چرا که به هنگام بخشش، اول موهبت خلقت است و بعد روزی، و به هنگام باز پس گرفتن، نخست زوال نعمت است و بعد هلاکت. تعبیر به“ أَکْثَرُهُمْ مُشْرِکِینَ “با توجه به اینکه این سوره مکی است و مسلمانان آن روز در اقلیت قرار داشتند، شاید اشاره به این است که از انبوه مشرکان نهراسید که خداوند گروه های عظیمی از این قبیل افراد را در گذشته هلاک و نابود کرده است، و هم هشداری است برای این طغیانگران که سیر در ارض کنند و پایان کار پیشینیان هم مسلک خود را با چشم ببینند. * و از آنجا که پند گرفتن و بیدار شدن، و سپس بازگشتن به سوی خدا، همیشه مفید و مؤثر نیست، در آیه بعد روی سخن را به پیامبر ص کرده چنین می گوید:
“صورت خود را به سوی دین و آئین مستقیم و پا بر جا (آئین توحید خالص) قرار
ص: 453
ده، پیش از آنکه روزی فرا رسد که هیچکس قدرت ندارد آن روز را از خدا بازگرداند و برنامه الهی را تعطیل کند، و در آن روز مردم گروه گروه می شوند و صفوف از هم جدا می گردد”گروهی در بهشت و گروهی در دوزخ (فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ الْقَیِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّٰهِ یَوْمَئِذٍ یَصَّدَّعُونَ) (1) .
(1)
توصیف دین به”قیم”با توجه به اینکه“قیم”به معنی ثابت و برپادارنده است در حقیقت اشاره به دلیل این توجه مستمر به دین است، یعنی چون آئین اسلام آئینی است ثابت و مستقیم، و برپادارنده نظام زندگی مادی و معنوی مردم، هرگز از آن منحرف مشو.
و اینکه خطاب را متوجه پیامبر ص می کند، برای این است که دیگران حساب کار خویش را برسند.
تعبیر به“یصدعون”از ماده“صدع”در اصل به معنی شکستن و شکافتن ظرف است، ولی تدریجا به معنی هر گونه پراکندگی و تفرق به کار رفته است، و در اینجا اشاره به جدایی صفوف بهشتیان و دوزخیان می باشد که هر یک از این دو صف نیز به صفوفی تقسیم می شوند، به تناسب سلسله مراتب درجات بهشتی، و درکات دوزخی.
* ص: 454 1- 1) کلمه“مرد”در جمله“لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّٰهِ “مصدر میمی است و در اینجا مصدر به معنی اسم فاعل به کار رفته، بنا بر این معنی چنین می شود لا راد له من اللّٰه و ضمیر “له”به”یوم”برمی گردد و مفهوم جمله رویهمرفته چنین است: هیچکس نمی تواند آن روز را از خداوند بازگرداند، یعنی جلو دادرسی و کیفر و پاداش خدا را با تعطیل کردن آن روز بگیرد، خلاصه اینکه نه خداوند از وعده خود تخلف می کند تا آن روز را باز می گرداند، و نه غیر او قدرت چنین کاری را دارد پس وقوع آن روز حتمی است (دقت کنید) . آیه بعد در حقیقت شرحی است برای این جدایی صفوف در قیامت، می فرماید: “هر کسی کافر شد کفرش بر زیان خود او است”و وبالش دامنگیر او (مَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ) . “و اما آنها که عمل صالحی انجام دادند (پاداش الهی را) به سود خودشان آماده و مهیا می سازند” (وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ) . “یمهدون”از ماده“مهد” (بر وزن عهد) -همانگونه که راغب در مفردات گفته-در اصل به معنی گاهواره یا محلی است که برای کودک آماده می کنند، سپس“مهد”و“مهاد”به معنی وسیعتری یعنی هر مکان مهیا و آماده ای (که نهایت آرامش و آسایش در آن است) گفته شده است، انتخاب این تعبیر برای بهشتیان و مؤمنان صالح نیز از همین نظر است. خلاصه اینکه گمان نکنید ایمان و کفر و اعمال زشت و زیبای شما برای خدا اثری دارد، این شما هستید که از آن شاد و خشنود، یا ناراحت و غمگین می شوید. * جالب اینکه: در مورد کفار با همان جمله مَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُهُ قناعت کرده ولی در مورد مؤمنان در آیه بعد توضیح می دهد که نه تنها اعمال خود را در آنجا می بینند، بلکه خدا مواهب بیشتری که شایسته فضل و کرم او است به آنها می بخشد می گوید: “هدف این است که خداوند کسانی را که ایمان آورده، و عمل صالح انجام داده اند از فضلش پاداش دهد” (لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْ فَضْلِهِ) .
مسلما این فضل الهی شامل حال کافران نمی شود، “چرا که خدا کافران را دوست ندارد” (إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ) .
بدیهی است که با آنها نیز بر طبق عدالت رفتار می کند و بیش از استحقاقشان
ص: 455
مجازات نخواهد کرد، ولی فضل و موهبتی نیز نصیبشان نخواهد شد.
* نکته ها: اشاره 1-رابطه“گناه”و“فساد”! بدون شک هر کار خلافی در وضع“جامعه”، و از طریق آن در وضع“افراد” اثر می گذارد، و موجب نوعی فساد در سازمان اجتماعی می شود، گناه و کار خلاف و قانون شکنی همانند یک غذای ناسالم و مسموم است که در سازمان بدن انسان چه بخواهیم و چه نخواهیم تاثیر نامطلوب خواهد گذارد، و انسان گرفتار واکنش طبیعی آن می شود. “دروغ”سلب اعتماد می کند. “خیانت در امانت”روابط اجتماعی را بر هم می زند. “ظلم”همیشه منشا ظلم دیگری است. “سوء استفاده از آزادی”به دیکتاتوری می انجامد، و دیکتاتوری به انفجار. “ترک حقوق محرومان”کینه و عداوت می آفریند، و تراکم کینه ها و عداوتها اساس جامعه را متزلزل می سازد. خلاصه اینکه: هر کار نادرست چه در مقیاس محدود و چه گسترده، عکس العمل نامطلوبی دارد و یکی از تفسیرهای آیه ظَهَرَ الْفَسٰادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِی النّٰاسِ همین است (این رابطه طبیعی“گناه”و“فساد”است) . ولی از روایات اسلامی استفاده می شود که بسیاری از گناهان علاوه بر اینها، یک سلسله آثار شوم با خود همراه می آورند که ارتباط و پیوندشان با آن آثار لا اقل از نظر طبیعی ناشناخته است. مثلا در روایات آمده است“قطع رحم”عمر را کوتاه، و“خوردن مال حرام”قلب را تاریک، و شیوع زنا سبب فنای انسانها می شود و روزی را کم ص: 456 می کند و… (1) . (1) حتی در روایتی از امام صادق ع می خوانیم: من یموت بالذنوب اکثر ممن یموت بالاجال: “آنها که بوسیله گناه از دنیا می روند بیش از کسانی هستند که به مرگ طبیعی می میرند” (2) . (2) نظیر همین معنی به تعبیر دیگری در قرآن مجید آمده است آنجا که می فرماید: وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ: “اگر آنها که در شهرها و آبادیها زندگی می کنند ایمان بیاورند و تقوی پیشه کنند، برکات آسمانها و زمین را به روی آنها می گشائیم، ولی آیات ما را تکذیب کردند، ما نیز آنها را به مجازات اعمالشان گرفتیم”! (اعراف-96) . به این ترتیب“فساد”در آیه مورد بحث، اعم از مفاسد اجتماعی و بلاها و سلب برکات است. نکته قابل توجه دیگر اینکه: از آیه فوق ضمنا استفاده می شود که یکی از فلسفه های آفات و بلاها، تاثیر تربیتی آنها روی انسانها است، آنها باید واکنش اعمال خود را ببینند، تا از خواب غفلت بیدار شوند و به سوی پاکی و تقوی باز گردند. نمی گوئیم همه شرور و آفات از این قبیل است ولی می گوئیم حد اقل بخشی از آنها دارای چنین فلسفه ای است، و البته فلسفه های دیگری نیز دارد که در جای ص: 457 1- 1) در حدیثی از پیامبر (ص) می خوانیم: “زنا شش عقوبت دارد: سه عقوبت در دنیا، و سه عقوبت در آخرت، و اما در دنیا نورانیت را از انسان سلب می کند، و مرگ زودرس می آورد، و روزی را قطع می نماید، و اما در آخرت باعث سختگیری در حساب و خشم پروردگار و خلود در آتش است” (سفینه البحار ماده زنی) . 2- 2) سفینه البحار (ماده ذنب) . خود از آن بحث کرده ایم (1) . (1) *
2-فلسفه سیر در ارض
مساله گردش در زمین (سیر در ارض) شش بار در قرآن مجید در سوره های آل عمران، انعام، نحل، نمل، عنکبوت، و روم آمده، که یک بار از آنها به منظور مطالعه اسرار آفرینش (عنکبوت-20) و پنج بار دیگر به منظور عبرت گرفتن از عواقب دردناک و شوم اقوام ظالم و جبار و ستمگر و آلوده است.
قرآن برای مسائل عینی و حسی که آثار آن کاملا قابل لمس است در امور تربیتی اهمیت خاصی قائل است، مخصوصا به مسلمانان دستور می دهد که از محیط محدود زندگی خود در آیند و به سیر و سیاحت این جهان پهناور بپردازند، در اعمال و رفتار اقوام دیگر و پایان کار آنها بیندیشند، و از این رهگذر اندوخته پر ارزشی از آگاهی و عبرت فراهم سازند.
قدرتهای شیطانی در دنیای امروز برای گسترش دامنه استثمار خود در سراسر جهان تمام کشورها و سرزمینها و اقوام مختلف را بررسی کرده و طرز فرهنگ و نقاط قوت و ضعف و صنایع مادی آنها را به خوبی برآورد کرده اند.
قرآن می گوید: بجای این جباران شما سیر در ارض کنید و به جای تصمیمهای شیطانی آنها درسهای رحمانی بیاموزید.
عبرت گرفتن از زندگی دیگران از تجربه های شخصی مهمتر و پرارزشتر است، زیرا در این تجربه ها باید انسان زیانهایی متحمل شود تا مسائلی بیاموزد ولی در عبرت گرفتن از زندگی و تجارب دیگران، انسان بی آنکه متحمل سوخت و زیانی شود، توشه گرانبهایی می اندوزد.
دستور قرآن در زمینه“سیر در ارض”منطبق بر کاملترین شیوه هایی است
ص: 458
1- 1) آفریدگار جهان بحث آفات و بلاها.
که امروز بشر برای مطالعات خود به دست آورده، و آن اینکه پس از فرا گرفتن مسائل در کتابها دست شاگردان را می گیرند و به سیر در ارض و مطالعه شواهد عینی آنچه خوانده اند می برند.
البته امروز یک نوع دیگری سیر در ارض تحت عنوان“جهانگردی”از طرف تمدنهای شیطانی برای جلب مال و ثروت حرام رائج شده است که غالبا هدفهای انحرافی دارد، مانند انتقال فرهنگهای ناسالم، عیاشی، هوسرانی، بی بند و باری و سرگرمیهای ناسالم دیگر، این همان جهانگردی ویرانگر است.
اسلام طرفدار آن نوع جهانگردی است که وسیله انتقال فرهنگهای سالم تراکم تجربه ها، آگاهی از اسرار آفرینش در جهان انسانیت و جهان طبیعت، و گرفتن درسهای عبرت از سرنوشت دردناک اقوام فاسد و ستمگر است.
ذکر این نکته نیز بی تناسب نیست که در اسلام نوع دیگری از جهانگردی تحت عنوان“سیاحت”مورد نهی واقع شده، چنان که در حدیثی می خوانیم:
لا سیاحه فی الاسلام: “سیاحت در اسلام نیست” (1) و منظور از آن زندگی کسانی است که برای تمام عمر یا مدتی از زندگی اجتماعی به کلی جدا می شدند و بی آنکه فعالیتی داشته باشند در روی زمین به حرکت می پرداختند و همچون رهبانها زندگی می کردند و سربار اجتماع بودند.
(1)
به تعبیر دیگر کار آنها“رهبانیت سیار”بود در مقابل رهبانهای ثابتی که در دیرها منزوی بودند و از جامعه برکنار، و از آنجا که اسلام با رهبانیت و انزوای اجتماعی مخالف است این نوع“سیاحت”را نیز محکوم می کند.
* ص: 459 1- 1) “مجمع البحرین”ماده“سیح”-در حدیث دیگری در همین کتاب از پیامبر گرامی اسلام آمده است که فرمود: سیاحه امتی الغزو و الجهاد: “اگر امت من می خواهند به زندگی مادی پشت کنند چرا به جهاد نروند چرا در بیابانها بیهوده بمیرند”. 3-دین قیم (آئین پا بر جا) در آیات فوق به پیامبر دستور داده شده که تمام توجه خویش را به آئینی معطوف دارد که مستقیم و ثابت و استوار است، هیچگونه انحرافی به کجیها ندارد و هیچگونه تزلزلی در پایه های آن نیست. قابل توجه اینکه در آیات دیگر قرآن مجید تعبیرات دیگری در باره دین آمده است: در آیه 105 سوره یونس توصیف به“حنیف” (دینی که از هر گونه انحراف بر کنار است) . در آیه (3 سوره زمر) توصیف به“خالص” (أَلاٰ لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ) . در آیه 52 سوره نحل توصیف به“واصب”آئینی که غیر قابل تغییر و خالی از فنا و زوال است (وَ لَهُ الدِّینُ وٰاصِباً) . و در آیه 78 سوره حج اسلام را به عنوان آئینی که خالی از هر گونه سختگیری است توصیف کرده (وَ مٰا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ) . و نظیر اینها. هر یک از این امور یکی از ابعاد آئین اسلام را تشکیل می دهد که در عین حال لازم و ملزوم یکدیگرند، آری این چنین دینی را باید انتخاب کرد، و در راه شناختش کوشید، و در حفظش تا پای جان ایستاد. *
4-بازگشتی در قیامت نیست
در آیات فوق در باره قیامت خواندیم یَوْمٌ لاٰ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّٰهِ: “روزی است که هیچکس نمی تواند آن را از خدا بازدارد و از وقوع آن جلوگیری کند” و یا راهی برای بازگشت به سوی دنیا بگشاید.
شبیه این تعبیر در آیات دیگر قرآن نیز به چشم می خورد، از جمله در آیه
ص: 460
44 سوره شوری می خوانیم که وقتی ظالمان عذاب دردناک الهی را می بینند می گویند: هَلْ إِلیٰ مَرَدٍّ مِنْ سَبِیلٍ: “آیا راهی به سوی بازگشت هست”؟ و در آیه 47 سوره شوری نیز قیامت به عنوان“ یَوْمٌ لاٰ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّٰهِ ” توصیف شده است.
حقیقت این است که عالم هستی دارای مراحلی است که هرگز بازگشت از مرحله بعد به قبل در آن ممکن نیست، و این یک سنت تخلف ناپذیر پروردگار است.
آیا هرگز طفل-خواه کامل متولد شده باشد یا ناقص-ممکن است به عالم جنین بازگردد؟ آیا میوه ای که از درخت جدا شده-خواه رسیده خواه نارس- امکان دارد بار دیگر به شاخه ها بپیوندد؟ انتقال انسان از این جهان به جهان دیگر نیز همین گونه است یعنی هیچ راهی به سوی بازگشت نیست، و این حقیقتی است که پشت انسان را می لرزاند و به انسان بیدارباش می دهد.
***
ص: 461