[سوره الحجر (15) : آیات 45 تا 50]
اشاره
إِنَّ اَلْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (45) اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ (46) وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوٰاناً عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ (47) لاٰ یَمَسُّهُمْ فِیهٰا نَصَبٌ وَ مٰا هُمْ مِنْهٰا بِمُخْرَجِینَ (48) نَبِّئْ عِبٰادِی أَنِّی أَنَا اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ (49) وَ أَنَّ عَذٰابِی هُوَ اَلْعَذٰابُ اَلْأَلِیمُ (50)
ترجمه:
45-پرهیزگاران در باغها (ی سرسبز بهشت) و در کنار چشمه های آن هستند.
46- (فرشتگان الهی به آنها می گویند) داخل این باغها شوید با سلامت و امنیت.
47-هر گونه غل (حسد و کینه و عداوت و خیانت) از سینه آنها بر می کنیم (و روحشان را پاک می کنیم) در حالی که همه برادرند و بر سریرها روبروی یکدیگر قرار دارند.
48-هرگز خستگی و تعب به آنها نمی رسد و هیچگاه از آن اخراج نمی گردند.
49-بندگانم را آگاه کن که من غفور و رحیمم.
50- (و نیز آنها را آگاه کن که) عذاب و کیفر من عذاب دردناکی است.
تفسیر:
نعمتهای هشتگانه بهشت
در آیات گذشته دیدیم که چه سان خداوند نتیجه کار شیطان و یاران و
ص: 90
همگامان و پیروان او را شرح داد، درهای هفتگانه جهنم را به روی آنها گشود.
طبق روش قرآن که از مساله مقابله و تقارن، برای تعلیم و تربیت، بهره گیری می کند، در این آیات سخن از“بهشت و بهشتیان”و نعمتهای مادی و معنوی، جسمی و روحانی به میان آمده است.
و در حقیقت هشت نعمت بزرگ مادی و معنوی به تعداد درهای بهشت در این آیات بیان شده است.
1-در آغاز به یک نعمت مهم جسمانی اشاره کرده، می گوید: “پرهیزکاران در باغهای سر سبز بهشت، و در کنار چشمه های زلال آن خواهند بود” (إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ) .
جالب اینکه از میان تمام صفات روی“تقوا”تکیه شده است، همان تقوا و پرهیزکاری و تعهد و مسئولیت که جامع تمام صفات برجسته انسانی است.
ذکر جنات و عیون به صیغه جمع، اشاره به باغهای متنوع و چشمه های فراوان و گوناگون بهشت است که هر کدام لذت تازه ای می آفریند و ویژگی خاصی دارد.
* 2 و 3 سپس به دو نعمت مهم معنوی که“سلامت”و“امنیت”است اشاره می کند، سلامت از هر گونه رنج و ناراحتی، و امنیت از هر گونه خطر، می گوید: “فرشتگان الهی به آنها خوش آمد می گویند و می گویند که داخل این باغها شوید با سلامت و امنیت کامل” (اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ) . * در آیه بعد سه نعمت مهم معنوی دیگر با صراحت بیان شده است:
4-“ما هر گونه حسد و کینه و عداوت و خیانت را از سینه های آنها
ص: 91
می شوئیم و بر می کنیم” (وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ) (1) .
(1)
5-“در حالی که همه برادرند”و نزدیکترین پیوندهای محبت در میان آنها حکمفرما است (اخوانا) .
6-“در حالی که بر سریرها روبروی یکدیگر قرار گرفته اند” (عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ) (2) .
(2)
آنها در جلسات اجتماعیشان گرفتار تشریفات آزار دهنده این دنیا نیستند و مجلسشان بالا و پائین ندارد، و از اصول زندگی طبقاتی رنج آور این دنیا در آنجا خبری نیست، همه برادرند، همه روبروی یکدیگر و در یک صف، نه یکی بالای مجلس و دیگری در کفش کن.
البته این منافات با تفاوت مقام آنها از نظر درجات معنوی ندارد، این مربوط به جلسات اجتماعی آنها است و گر نه هر کدام بر حسب درجه تقوا و ایمان مخصوص به خود دارد.
* 7-سپس به هفتمین نعمت مادی و معنوی اشاره کرده می گوید: “هرگز خستگی و تعب به آنها نمی رسد” (لاٰ یَمَسُّهُمْ فِیهٰا نَصَبٌ) . و همانند زندگی این دنیا که رسیدن به یک روز آسایش، خستگیهای ص: 92 1- 1) “غل”در اصل به معنی نفوذ مخفیانه چیزی است و به همین جهت به حسد و کینه و دشمنی که به طرز مرموزی در جان انسان نفوذ می کند“غل”گفته می شود، بنا بر این غل مفهوم وسیعی که دارد که بسیاری از صفات زشت و مزاحم اخلاقی را شامل می گردد (برای توضیح بیشتر به جلد سوم تفسیر نمونه صفحه 52 پاورقی مراجعه فرمائید) . 2- 2) “سرر”جمع“سریر”در اصل به معنی تخت یا صندلی و مانند آن است که روی آن می نشینند و مجالس پر سروری را برگزار می نمایند (توجه داشته باشید“سرر” و“سرور”از یک ماده است) . فراوانی قبل و بعد از آن دارد که فکر آن، آرامش انسان را بر هم می زند، نیست. 8-همچنین فکر فنا و نابودی و پایان گرفتن نعمت، آنان را آزار نمی دهد، چرا که“آنها هرگز از این باغهای پر نعمت و سرور اخراج نمی شوند” (وَ مٰا هُمْ مِنْهٰا بِمُخْرَجِینَ) . * اکنون که نعمتهای فراوان و دل انگیز بهشتی به طرز مؤثری بیان گردید، و در بست در اختیار پرهیزکاران و متقین قرار داده شد“ممکن است افراد گنهکار و آلوده در هاله ای از غم و اندوه فرو روند که ای کاش ما هم می توانستیم به گوشه ای از این همه موهبت دست یابیم، در اینجا خداوند رحمان و رحیم درهای بهشت را به روی آنها نیز می گشاید، اما به صورت مشروط.
با لحنی مملو از محبت و عالیترین نوازش، روی سخن را به پیامبرش کرده می گوید”پیامبرم!بندگانم را آگاه کن که من غفور و رحیمم، گناه بخش و پر محبتم“ (نَبِّئْ عِبٰادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ) .
تعبیر به عبادی (بندگان من) تعبیری است، لطیف که هر انسانی را بر سر شوق می آورد، و دنبال آن توصیف خدا به آمرزنده مهربان این اشتیاق را به اوج می رساند.
* اما از آنجا که قرآن، همیشه جلو سوء استفاده از مظاهر رحمت الهی را با جمله های تکان دهنده ای که حاکی از خشم و غضب او است می گیرد، تا تعادل میان خوف و رجاء که رمز تکامل و تربیت است بر قرار گردد، بلا فاصله اضافه می کند که به بندگانم نیز بگو که”عذاب و کیفر من همان عذاب دردناک است“ (وَ أَنَّ عَذٰابِی هُوَ الْعَذٰابُ الْأَلِیمُ) . *
ص: 93
نکته ها:
اشاره
1-باغها و چشمه های بهشت
گرچه برای ما که در این جهان محدود دنیا هستیم درک ابعاد نعمتهای بهشتی، بسیار مشکل بلکه غیر ممکن است، چرا که نعمتهای این جهان در برابر آن نعمتها تقریبا در حکم صفر در برابر یک عدد فوق العاده بزرگ است، ولی این مانع از آن نیست که پرتوهایی از آن را با فکر و جان خود احساس کنیم.
قدر مسلم این است که نعمتهای بهشتی بسیار متنوع است، و تعبیر به جنات (باغها) که در آیات فوق و بسیاری دیگر از آیات دیگر آمده و همچنین تعبیر به عیون (چشمه ها) گواه این حقیقت است.
البته در قرآن (در سوره های انسان-الرحمن-و دخان و محمد و غیر آن) اشاره به انواع مختلفی از این چشمه ها شده است، و با اشارات کوتاهی تنوع آنها مجسم گردیده، که شاید تجسمی از انواع کارهای نیک و اعمال صالح در این جهان باشد، و ان شاء اللّٰه در تفسیر این سوره ها به شرح آنها اشاره خواهیم کرد.
* 2-نعمتهای مادی و معنوی بر خلاف آنچه بعضی تصور می کنند، قرآن در همه جا مردم را به نعمتهای مادی بهشت بشارت نداده، بلکه از نعمتهای معنوی نیز کرارا سخن به میان آورده است، که آیات فوق نمونه روشنی از آنهاست، بطوری که نخستین خوش آمد و بشارتی را که فرشتگان به بهشتیان در هنگام ورود به این کانون بزرگ نعمت، می گویند بشارت سلامت و امنیت، است. شسته شدن کینه ها از سینه ها، و صفات زشتی همچون حسد و خیانت و مانند آن که روح اخوت و برادری را به هم می زند، و همچنین حذف امتیازات تشریفاتی غلط که آرامش فکر و جان را در هم می ریزد، نیز از نعمتهای دیگر معنوی ص: 94 روحانی است که در آیات بالا به آنها اشاره رفته است. این نکته نیز شایان توجه است که”سلامت“و”امنیت“که سر آغاز نعمتهای بهشتی قرار داده شده پایه هر نعمت دیگری است، که بدون این دو هیچ نعمتی قابل بهره گیری نیست، حتی در این دنیا نیز سر آغاز همه نعمتها نعمت سلامت و امنیت می باشد. *
3-کینه ها و حسادتها دشمن برادری است
جالب اینکه: بعد از ذکر نعمت سلامت و امنیت در آیات فوق و قبل از بیان نعمت اخوت و برادری، مساله ریشه کن شدن انواع صفات مزاحم، همچون کینه و حسد و غرور و خیانت ذکر شده و با کلمه”غل“که مفهوم وسیعی دارد، به همه آنها اشاره گردیده است.
در حقیقت اگر قلب انسان از این”غل“شستشو نشود، نه نعمت سلامت و امنیت فراهم خواهد شد و نه برادری و اخوت، بلکه همیشه جنگ است و ستیز، و همیشه دعوا و کشمکش، و به دنبال آن بریدن رشته های اخوت و سلب سلامت و امنیت.
* 4-پاداش کامل به گفته بعضی از مفسران پاداش و ثواب در صورتی کامل می شود که چهار شرط در آن جمع گردد: منفعت قابل ملاحظه ای باشد-با احترام مقرون باشد-از هر گونه ناراحتی خالی باشد-و جاودانی و همیشگی باشد. در آیات فوق، در زمینه نعمتهای بهشتی به هر چهار قسمت اشاره شده است. جمله إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ اشاره به قسمت اول است. ص: 95 جمله اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ دلیل بر احترام و تعظیم است. جمله وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوٰاناً عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ، اشاره به نفی هر گونه ناراحتی و ضررهای روحانی، و جمله لاٰ یَمَسُّهُمْ فِیهٰا نَصَبٌ، اشاره به نفی زیانهای جسمانی است. اما جمله وَ مٰا هُمْ مِنْهٰا بِمُخْرَجِینَ بیانگر آخرین شرط، یعنی دوام و بقاء این نعمتهاست و به این ترتیب، این پاداش از هر نظر کامل خواهد بود (1) . (1) *
5-بیائید بهشت را در این دنیا بسازیم
آنچه در آیات فوق از نعمتهای مادی و معنوی بهشتی تصویر شده، در حقیقت اصول نعمتهای مهم این جهان را نیز همانها تشکیل می دهد، و گویا می خواهد به ما این نکته را نیز تفهیم کند که شما با فراهم ساختن این نعمتها در زندگی دنیا می توانید بهشت کوچکی بسازید که نمونه ای از آن بهشت بزرگ باشد.
اگر کینه ها و عداوتها را از سینه ها بشوئیم.
اگر اصول اخوت و برادری را تقویت کنیم.
اگر تشریفات زائد و تفرقه افکن را از زندگی و مخصوصا اجتماعاتمان حذف کنیم.
اگر سلامت و امنیت را به جامعه خود باز گردانیم.
و اگر به همه مردم این اطمینان داده شود که کسی مزاحم آبرو،شخصیت، موقعیت اجتماعی و منافع مشروع آنها نیست، تا اطمینان به بقاء مواهب خویش پیدا کنند.
آن روز است، که نمونه ای از بهشت در مقابل چشم شما قرار خواهد داشت.
ص: 96
1- 1) تفسیر کبیر فخر رازی جلد 19 صفحه 193.