[سوره الحج (22) : آیه 18]
اشاره
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اَللّٰهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی اَلْأَرْضِ وَ اَلشَّمْسُ وَ اَلْقَمَرُ وَ اَلنُّجُومُ وَ اَلْجِبٰالُ وَ اَلشَّجَرُ وَ اَلدَّوَابُّ وَ کَثِیرٌ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ اَلْعَذٰابُ وَ مَنْ یُهِنِ اَللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ إِنَّ اَللّٰهَ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ (18)
ترجمه:
18-آیا ندیدی که سجده می کنند برای خدا تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند و همچنین خورشید و ماه و ستارگان و کوه ها و درختان و جنبندگان، و بسیاری از مردم، اما بسیاری ابا دارند و فرمان عذاب در باره آنها حتمی است، و هر کسی را خدا خوار کند کسی او را گرامی نخواهد داشت، خداوند هر کار را بخواهد (و صلاح بداند) انجام می دهد.
تفسیر:
همه موجودات جهان در پیشگاه او سجده می کنند
از آنجا که در آیات گذشته سخن از مبدء و معاد بود، آیه مورد بحث با طرح مساله توحید و خداشناسی، حلقه مبدء و معاد را تکمیل می کند، پیامبر ص را مخاطب ساخته می گوید: “آیا ندیدی تمام کسانی که در آسمانها و تمام کسانی که در زمین هستند برای خدا سجده می کنند، و خورشید و ماه و ستارگان و کوه ها و درختان و جنبندگان”؟! (أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبٰالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ) .
“و نیز بسیاری از مردم برای او سجده می کنند، در حالی که بسیاری
ص: 48
دیگر ابا دارند و مستحق عذابند” (وَ کَثِیرٌ مِنَ النّٰاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذٰابُ) .
سپس اضافه می کند: “اینها نزد پروردگار بی ارزشند و هر کس را خدا بی ارزش سازد هیچکس نمی تواند او را گرامی دارد و مشمول سعادت و ثواب کند” (وَ مَنْ یُهِنِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ) .
آری“خداوند هر کاری را بخواهد و مصلحت بداند انجام می دهد”مؤمنان را گرامی و منکران را خوار می سازد (إِنَّ اللّٰهَ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ) .
* نکته ها: اشاره 1-این سجود همگانی چگونه است؟ - در قرآن مجید در آیات مختلف سخن از“سجود”عمومی موجودات جهان و همچنین“تسبیح”و“حمد”و“صلاه” (نماز) به میان آمده است و تاکید شده که این عبادات چهار گانه مخصوص انسانها نیست، بلکه حتی موجودات ظاهرا بیجان نیز در آن شرکت دارند. گر چه در ذیل آیه 44 سوره اسراء (در جلد دوازدهم) پیرامون حمد و تسبیح عمومی موجودات عالم به طور مشروح بحث کرده ایم، و همچنین در جلد دهم ذیل آیه 15 سوره رعد از سجده عمومی موجودات عالم سخن گفته ایم باز در اینجا لازم است اشاره ای به این مساله مهم بشود: با توجه به آنچه در آیه مورد بحث آمده موجودات عالم دارای دو گونه سجودند، “سجود تکوینی”و“سجود تشریعی”. خضوع و تسلیم بی قید و شرط آنها در برابر اراده حق و قوانین آفرینش و نظام حاکم بر این جهان همان سجود تکوینی آنها است که تمام ذرات موجودات را شامل می شود، حتی سلولهای مغز فرعونها و نمرودها و منکران لجوج، و تمام ذرات وجود آنها مشمول این سجود تکوینی هستند. به گفته جمعی از محققان تمامی ذرات جهان دارای نوعی درک و شعورند، ص: 49 و به موازات آن در عالم خود، حمد و تسبیح خدا می گویند، و سجود و صلات دارند (شرح این سخن را در ذیل آیه 44 سوره اسراء آوردیم) و اگر این نوع درک و شعور را نپذیریم لا اقل تسلیم و خضوع آنها در برابر همه نظامات هستی به هیچوجه قابل انکار نیست. اما“سجود تشریعی”همان نهایت خضوعی است که از صاحبان عقل و شعور و درک و معرفت در برابر پروردگار تحقق می یابد. در اینجا این سؤال پیش می آید که اگر برنامه سجود عمومی موجودات همه انسانها را در بر می گیرد چرا در آیه فوق به گروهی از انسانها تخصیص داده شده است؟ . اما با توجه به اینکه“سجده”در این آیه در یک مفهوم جامع میان“تشریع” و“تکوین”استعمال شده پاسخ این سؤال روشن می شود، زیرا سجده در مورد خورشید و ماه و ستارگان و کوه ها و درختان و جنبندگان، فرد تکوینیش منظور است، اما در مورد انسانها تشریعی است که بسیاری آن را انجام می دهند و گروهی سرپیچی کرده و مصداق“ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذٰابُ “هستند، و می دانیم استعمال یک لفظ در مفهوم جامع و عام با حفظ مصادیق مختلف هیچ مانعی ندارد، حتی نزد آنها که استعمال لفظ را در بیشتر از یک معنی جایز نمی دانند، تا چه رسد به ما که استعمال لفظ مشترک را در معانی متعدد مجاز می دانیم (دقت کنید) . *
2-آیا سجود فرشتگان تشریعی است؟ -
بی شک در جمله” یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ “فرشتگان داخلند، ولی آیا سجده آنها تکوینی است یا تشریعی؟ با توجه به اینکه آنها دارای عقل و شعور و معرفت و اراده اند، سجود آنها جنبه تشریعی دارد یعنی عبادت و خضوعی است که با اراده و اختیار انجام می گیرد قرآن در باره فرشتگان می گوید: لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ:
ص: 50
“آنها هیچیک از فرمانهای الهی را عصیان نمی کنند و آنچه را که او دستور داده انجام می دهند” (تحریم-6) .
* 3-پاسخ به چند سؤال 1-با توجه به اینکه” مَنْ فِی الْأَرْضِ “، شامل همه انسانها می شود، چرا بعد از آن جمله” کَثِیرٌ مِنَ النّٰاسِ “آمده است؟ در پاسخ این سؤال می توان گفت که این جمله در حقیقت توضیحی است برای ” مَنْ فِی الْأَرْضِ “یعنی ساکنان زمین دو گروهند، گروهی مؤمن و خاضع در برابر خدا و گروهی کافر و متمرد و سرکش. این احتمال را نیز بعضی از مفسران داده اند که تعبیر” مَنْ فِی الْأَرْضِ “که جنبه عمومی دارد اشاره به سجود تکوینی است که همه انسانها حتی کافران جزء جزء وجودشان در آن شرکت دارند، ولی جمله” کَثِیرٌ مِنَ النّٰاسِ و… “اشاره به سجود تشریعی است که در آن با هم مختلفند. این احتمال نیز وجود دارد که” مَنْ فِی الْأَرْضِ “اشاره به فرشتگان ساکن زمین باشد مانند” مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ “که اشاره به فرشتگان ساکن آسمانها است، در حالی که جمله بعد، از انسانهای ساکن زمین سخن می گوید. 2-چرا در این آیه از ساکنان آسمان و زمین، سخن به میان آمده نه از خود آسمان و زمین. در پاسخ می گوئیم آسمانها همان ستارگانند که در کلمه”نجوم”جمعند، و ذکر“جبال” (کوه ها) که قسمت مهمی از کره زمین را تشکیل می دهند اشاره به خود زمین است. 3-بالآخره آخرین سؤال این است که چرا“ أَ لَمْ تَرَ ” (آیا نمی بینی) ص: 51 فرموده، با اینکه سجده عمومی موجودات چیزی نیست که با چشم دیده شود؟ اما با توجه به اینکه“رؤیت”در لسان عرب گاهی به معنی“علم”می آید پاسخ این سؤال نیز روشن می شود، بعلاوه گاه از مسائل بسیار روشن تعبیر به مشاهده می کنیم و مثلا می گویند آیا نمی بینی که فلان انسان، حسود و بخیل است، یا فلان انسان عالم و عادل است (در حالی که این صفات جنبه حسی ندارد) منظور درک قطعی است. *
ص: 52