[سوره الحج (22) : آیات 42 تا 45]
اشاره
وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ ثَمُودُ (42) وَ قَوْمُ إِبْرٰاهِیمَ وَ قَوْمُ لُوطٍ (43) وَ أَصْحٰابُ مَدْیَنَ وَ کُذِّبَ مُوسیٰ فَأَمْلَیْتُ لِلْکٰافِرِینَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ (44) فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَهٍ أَهْلَکْنٰاهٰا وَ هِیَ ظٰالِمَهٌ فَهِیَ خٰاوِیَهٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَهٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ (45)
ترجمه:
42-اگر ترا تکذیب کنند (امر تازه ای نیست) پیش از آنها قوم نوح و عاد و ثمود (پیامبرانشان را) تکذیب کردند.
43-و همچنین قوم ابراهیم و قوم لوط.
44-و اصحاب مدین (قوم شعیب) و نیز (فرعونیان) موسی را تکذیب کردند، اما من به آنها مهلت دادم سپس آنها را گرفتم، دیدی چگونه عمل آنها را شدیدا انکار کردم؟ (و چگونه به آنها پاسخ گفتم) .
45-چه بسیار از شهرها و آبادیها که آنها را نابود و هلاک کردیم در حالی که ستمگر بودند به گونه ای که بر سقف های خود فرو ریختند (نخست سقفها ویران گشت و بعد
ص: 123
دیوارها به روی سقفها!) و چه بسیار چاه پر آب که بی صاحب ماند و چه بسیار قصرهای محکم و مرتفع!
تفسیر:
بئر معطله و قصر مشید!
از آنجا که در آیات گذشته سخن از مشکلات طاقت فرسایی بود که دشمنان اسلام برای مؤمنان فراهم ساخته بودند، آنها را اذیت و آزار می کردند و از خانه و کاشانه شان به جرم یکتاپرستی آواره می ساختند لذا دستور جهاد در برابر آنها صادر شد.
در آیات مورد بحث از یک سو دلداری به پیامبر ص و مؤمنان می دهد و از سوی دیگر عاقبت شوم کافران را روشن می سازد.
نخست می گوید: “اگر تو را تکذیب کنند غمگین مباش، چرا که پیش از آنها قوم نوح و عاد و ثمود، پیامبرانشان را تکذیب کردند” (وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ ثَمُودُ) .
* “و همچنین قوم ابراهیم و قوم لوط، این دو پیامبر بزرگ را تکذیب نمودند” (وَ قَوْمُ إِبْرٰاهِیمَ وَ قَوْمُ لُوطٍ) . * و نیز“مردم سرزمین مدین، به تکذیب شعیب برخاستند، و موسی از سوی فرعون و فرعونیان تکذیب شد” (وَ أَصْحٰابُ مَدْیَنَ وَ کُذِّبَ مُوسیٰ) .
همانگونه که این مخالفتها و تکذیبها موجب سستی این پیامبران بزرگ در دعوتشان به سوی توحید و حق و عدالت نگشت، مسلما در روح پاک و پر استقامت تو نیز اثر نخواهد گذارد.
ولی این کافران کور دل تصور نکنند برای همیشه می توانند به این برنامه های
ص: 124
ننگین ادامه دهند: “من در گذشته به کافران مهلت دادم، تا امتحان خود را کاملا بدهند، و بر آنها اتمام حجت شود، و غرق ناز و نعمت گردند، سپس آنها را زیر ضربات مجازات گرفتم” (فَأَمْلَیْتُ لِلْکٰافِرِینَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ) .
“دیدی چگونه من شدیدا عملشان را انکار کردم و زشتی آن را نشان دادم” (فَکَیْفَ کٰانَ نَکِیرِ) (1) .
(1)
نعمتهای آنها را گرفتم و نقمت و بدبختی به آنها دادم، حیاتشان را گرفتم و مرگ در عوض آن دادم.
* در آخرین آیه مورد بحث، چگونگی مجازات خدا را که در جمله قبل سر بسته بود به طور گسترده بیان شده است، می فرماید: “چه بسیار شهرها و آبادیها که ما آنها را هلاک کردیم در حالی که ظالم و ستمگر بودند” (فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَهٍ أَهْلَکْنٰاهٰا وَ هِیَ ظٰالِمَهٌ) . “آنها بر سقفهای خود فرو ریختند” (فَهِیَ خٰاوِیَهٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا) . یعنی شدت حادثه به قدری بود که نخست سقفها فرو ریختند و بعد دیوارها بروی سقفها!. “و چه بسیار چاههای پر آبی که صاحبانش نابود و آبهایش در زمین فرو رفته بود و معطل و بی مصرف ماندند، نه کسی از آنها آبی می کشد و نه تشنه ای از آن سیراب می گردد” (وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَهٍ) . “و چه بسیار قصرهای پرشکوه و کاخهای سر به آسمان کشیده و به صورت زیبا گچکاری شده ویران گشتند”و صاحبانش به دیار عدم شتافتند (وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ) (2) . (2) ص: 125 1- 1) “نکیر”به معنی“انکار”و در اینجا اشاره به مجازات است. 2- 2) “مشید”از ماده“شید” (بر وزن بید) به دو معنی آمده است: نخست به معنی ارتفاع، و دیگری به معنی گچ، در صورت اول مشید به معنی قصرهای مرتفع و سر به آسمان کشیده است، و در صورت دوم به معنی قصرهایی است که بسیار محکم بنا می شود تا از حوادث روزگار مصون بماند، زیرا در آن زمان بیشتر خانه ها از گل ساخته می شده است و خانه هایی را که با گچ می ساختند نسبت به خانه های گلین بسیار محکمتر بود. و به این ترتیب هم مساکن پر زرق و برق و مستحکم آنها بی صاحب ماند و هم آبهایی که مایه آبادی زمینهایشان بود. *
نکته:
جالب اینکه در روایاتی که از طرق اهل بیت ع به ما رسیده جمله“و بئر معطله”به علما و دانشمندانی که در جامعه تنها مانده اند و کسی از علومشان بهره نمی گیرد تفسیر شده است!.
از امام موسی بن جعفر ع در تفسیر جمله“ وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَهٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ ” می خوانیم:
البئر المعطله الامام الصامت، و القصر المشید الامام الناطق:
“چاه معطل که از آن بهره نمی گیرند، امام خاموش، و قصر محکم سر برافراشته امام ناطق است”.
نظیر همین مضمون از امام صادق ع نیز نقل شده است (1) .
(1)
این تفسیر در حقیقت نوعی از تشبیه است (همانگونه که حضرت مهدی ع و عدالت عالمگیر او در روایات به“ماء معین”“آب جاری”تشبیه شده است) یعنی هنگامی که امام در مسند حکومت قرار گیرد همچون قصر رفیع محکمی است که از دور و نزدیک دیده ها را به خود جلب می کند و پناهگاهی برای همگان است، اما هنگامی که از مسند حکومت دور گردد و مردم اطراف او را خالی کرده، نااهلان بجای او بنشینند به چاه پر آبی می ماند که به دست فراموشی سپرده شود، نه تشنه کامان از آن بهره می گیرند و نه درختان و گیاهان با آن پرورش می یابند.
ص: 126
1- 1) تفسیر برهان جلد 3 صفحه 30.
و در همین زمینه شاعر عرب چه جالب سروده است: بئر معطله و قصر مشرف مثل لال محمد مستطرف فالقصر مجدهم الذی لا یرتقی و البئر علمهم الذی لا ینزف “چاه متروک و قصر برافراشته مثال زیبایی برای آل محمد ص است.
“قصر”، مجد و عظمت آنها است که کسی به آن نمی رسد، و”چاه“، علم و دانش آنها است که هرگز پایان نمی گیرد” (1) .
(1)
***
ص: 127
1- 1) همان مدرک.