[سوره الجن (72) : آیات 11 تا 15]
اشاره
وَ أَنّٰا مِنَّا اَلصّٰالِحُونَ وَ مِنّٰا دُونَ ذٰلِکَ کُنّٰا طَرٰائِقَ قِدَداً (11) وَ أَنّٰا ظَنَنّٰا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اَللّٰهَ فِی اَلْأَرْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً (12) وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا اَلْهُدیٰ آمَنّٰا بِهِ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ یَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً (13) وَ أَنّٰا مِنَّا اَلْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا اَلْقٰاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولٰئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً (14) وَ أَمَّا اَلْقٰاسِطُونَ فَکٰانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً (15)
ترجمه:
11-و اینکه در میان ما افرادی صالح و افرادی غیر صالحند، و ما گروه های متفاوتی هستیم.
12-و اینکه ما یقین داریم هرگز نمی توانیم بر اراده خداوند در زمین غالب شویم، و نمی توانیم از پنجه قدرت او فرار کنیم.
13-و اینکه ما هنگامی که هدایت قرآن را شنیدیم به آن ایمان آوردیم، و هر کس به پروردگارش ایمان بیاورد نه از نقصان می ترسند و نه از ظلم.
14-و اینکه گروهی از ما مسلمانان، و گروهی ظالمند، هر کس اسلام را اختیار کند راه راست را برگزیده.
15-و اما ظالمان آتشگیره دوزخند!
ص: 114
تفسیر:
ما حق را شنیدیم و تسلیم شدیم
این آیات هم چنان ادامه گفتار مؤمنان جن به هنگام تبلیغ قوم گمراه خویش است، در نخستین آیه از زبان آنها می گوید: در میان ما افراد صالح و افراد غیر صالحی وجود دارد و ما گروه های مختلف و متفاوتی هستیم“ (وَ أَنّٰا مِنَّا الصّٰالِحُونَ وَ مِنّٰا دُونَ ذٰلِکَ کُنّٰا طَرٰائِقَ قِدَداً) .
این جمله را احتمالا به این منظور گفتند که مبادا وجود”ابلیس“در میان طایفه جن، این توهم را برای عده ای از آنها به وجود آورد که طبیعت جن بر شر و فساد و شیطنت است، و هرگز نور هدایت به قلب او نمی تابد.
مؤمنان جن با این سخن روشن می سازند که اصل اختیار و آزادی اراده بر آنها نیز حاکم است. و افرادی صالح و غیر صالح هر دو وجود دارند، بنا بر این زمینه های هدایت در وجود آنها فراهم می باشد، و اصولا یکی از عوامل تاثیر تبلیغ، “شخصیت دادن”به طرف مقابل، و توجه دادن او به وجود زمینه های هدایت و کمال است.
این احتمال نیز وجود دارد که مؤمنان جن برای تبرئه آنها از موضوع سوء استفاده از مساله استراق سمع، این سخن را گفته باشند، یعنی: گرچه بعضی از ما اخباری را که از طریق استراق سمع به دست می آوردند در اختیار انسانهای شرور می گذاردند تا مایه گمراهی مردم شوند، ولی همه طایفه جن چنین نبودند.
این آیه در ضمن ذهنیات ما انسانها را در باره جن نیز اصلاح می کند، زیرا در تصور بسیاری از مردم واژه”جن“با نوعی”شیطنت“و فساد و گمراهی و انحراف، همراه است، این آیه می گوید آنها نیز گروه های مختلفی دارند،
ص: 115
صالح و غیر صالح.
واژه”قدد“ (بر وزن پسر) جمع”قد“ (بر وزن ضد) به معنی”بریده شده“است، و به گروه های مختلف، به خاطر اینکه قطعه های جدا از هم هستند، نیز اطلاق می شود. *مؤمنان جن در ادامه سخنان خود به دیگران هشدار می دهند و می گویند “ما یقین داریم که هرگز نمی توانیم بر اراده خداوند در زمین غالب شویم و نمی توانیم از پنجه قدرت او فرار کنیم” (وَ أَنّٰا ظَنَنّٰا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللّٰهَ فِی الْأَرْضِ وَ لَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً) . بنا بر این اگر تصور کنید می توانید از کیفر و مجازات خدا با فرار کردن به گوشه ای از زمین یا نقطه ای از آسمانها نجات یابید، سخت در اشتباهید. به این ترتیب جمله اول اشاره به فرار کردن از پنجه قدرت خداوند در زمین، و جمله دوم اشاره به فرار کردن مطلق، اعم از زمین و آسمان است. این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که اولی اشاره به این است که نمی توان بر خداوند غالب شد، و دومی اشاره به این است که نمی توان از پنجه عدالت او گریخت، بنا بر این وقتی نه راه غلبه وجود دارد و نه راه گریز، چاره ای جز تسلیم فرمان عدالت او نیست. * مؤمنان جن در ادامه کلام خود می افزایند: “ما هنگامی که هدایت قرآن را شنیدیم به آن ایمان آوردیم” (وَ أَنّٰا لَمّٰا سَمِعْنَا الْهُدیٰ آمَنّٰا بِهِ) .
و اگر شما را به هدایت قرآن فرا می خوانیم، قبلا خودمان به این برنامه
ص: 116
عمل کرده ایم، بنا بر این دیگران را به چیزی دعوت نمی کنیم که خود آن را ترک گفته باشیم.
سپس نتیجه ایمان را در یک جمله کوتاه بیان کرده می گویند: هر کس به پروردگارش ایمان بیاورد، نه از نقصانی می ترسد و نه از ظلم” (فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلاٰ یَخٰافُ بَخْساً وَ لاٰ رَهَقاً) .
“بخس” (بر وزن شخص) به معنی“نقصان از طریق ظلم و ستم”است، و“رهق” (بر وزن شفق) چنان که قبلا هم اشاره کرده ایم به معنی“پوشانیدن چیزی به زور”است.
بعضی فرق میان این دو تعبیر را چنین گفته اند که: “بخس”اشاره به این است که چیزی از“حسنات”آنها کاسته نمی شود و“رهق”اشاره به آن است که چیزی بر“سیئات”آنها افزوده نخواهد شد.
بعضی نیز“بخس”را ناظر به کمبود“حسنات”، و رهق را به“تکالیف شاق”دانسته اند.
به هر حال منظور این است: مؤمنان هر کار کوچک و بزرگی را انجام دهند، اجر و پاداش آن را بی کم و کاست دریافت می نمایند.
درست است که عدالت پروردگار منحصر به مؤمنان نیست، ولی چون غیر مؤمنان عمل صالحی ندارند سخنی از اجر آنان به میان نیامده. *و در آیه بعد برای توضیح بیشتر پیرامون سرنوشت مؤمنان و کافران می گویند: “ما از طریق هدایت قرآن میدانیم گروهی از ما مسلم و گروهی ظالم و بیدادگرند” (وَ أَنّٰا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقٰاسِطُونَ) (1) . (1) ص: 117 1- 1) “قاسط”از ماده“قسط”به معنی تقسیم عادلانه است، این ماده هنگامی که به صورت باب“افعال”در آید (اقساط) به معنی اجرای عدالت است، و هنگامی به صورت ثلاثی مجرد استعمال شود (مانند آیه فوق) به معنی ظلم و انحراف از مسیر حق است. “اما آنها که اسلام را، اختیار کنند، راه راست را برگزیده، و به سوی هدایت و ثواب الهی گام بر داشته اند (فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولٰئِکَ تَحَرَّوْا رَشَداً) (1) . *”و اما ظالمان، آتشگیره دوزخند“ (وَ أَمَّا الْقٰاسِطُونَ فَکٰانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً) .
(1)
قابل توجه اینکه در این آیات، “مسلم”در مقابل”ظالم“قرار گرفته، اشاره به اینکه چیزی که انسان را از ظلم باز می دارد، همان ایمان است، و گرنه یک فرد بی ایمان به هر حال آلوده ظلم و ستم خواهد شد، و در ضمن نشان می دهد که مؤمن واقعی کسی است که هرگز آلوده به ظلم و ستمی نشود، چنان که در حدیثی از پیامبر اکرم ص می خوانیم
المؤمن من آمنه الناس علی انفسهم و اموالهم: “مؤمن کسی است که مردم بر جان و مال خود از ناحیه او در امان باشند” (2) .
(2)
و در حدیث دیگری از همان حضرت ص آمده است:
المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده: “مسلمان کسی است که مسلمانان از دست و زبان او آسوده باشند” (3) .
(3)
تعبیر به” تَحَرَّوْا رَشَداً “نشان می دهد که مؤمنان از روی توجه و قصد
ص: 118
1- 1) “تحروا”از ماده”تحری“به معنی قصد کردن چیزی است.
2- 2) تفسیر”روح البیان“جلد 10 صفحه 195.
3- 3) “اصول کافی”جلد 2 باب المؤمن و علاماته و صفاته.
و تحقیق به سراغ هدایت می روند، نه چشم بسته و کورکورانه، و بالاترین پاداش آنها نیز همان نیل به حقیقت است که در سایه آن به همه نعمتهای الهی نائل می شوند، در حالی که بدترین بدبختی ستمکاران آن است که هیزم دوزخند، یعنی آتش از درون وجودشان زبانه می کشد! ***
ص: 119