[سوره التوبه (9) : آیات 126 تا 127]
اشاره
أَ وَ لاٰ یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فِی کُلِّ عٰامٍ مَرَّهً أَوْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ لاٰ یَتُوبُونَ وَ لاٰ هُمْ یَذَّکَّرُونَ (126) وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَهٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ اِنْصَرَفُوا صَرَفَ اَللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ (127)
ترجمه:
126-آیا آنها نمی بینند که در هر سال یک یا دو بار آزمایش می شوند؟ باز توبه نمی کنند و متذکر هم نمی شوند! 127-و هنگامی که سوره ای نازل می شود بعضی از آنها (منافقان) به یکدیگر نگاه می کنند و می گویند آیا کسی شما را می بیند (و اگر از حضور پیامبر بیرون رویم متوجه ما نمی شوند) سپس منصرف می شوند (بیرون می روند) خداوند دلهایشان را (از حق) منصرف ساخته چرا که آنها گروهی هستند که نمی فهمند (و بی دانشند) .
تفسیر:
در این آیات نیز سخن را در باره منافقان ادامه می دهد، و آنها را مورد
ص: 202
سرزنش و اندرز قرار داده می گوید: “آیا آنها نمی بینند که در هر سال، یک یا دو بار، مورد آزمایش قرار می گیرند”! (أَ وَ لاٰ یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فِی کُلِّ عٰامٍ مَرَّهً أَوْ مَرَّتَیْنِ) .
و عجب اینکه با اینهمه آزمایشهای پی در پی“از راه خلاف باز نمی ایستند و توبه نمی کنند و متذکر نمی شوند” (ثُمَّ لاٰ یَتُوبُونَ وَ لاٰ هُمْ یَذَّکَّرُونَ) .
در اینکه منظور از این آزمایش سالانه که یک یا دو بار تکرار می شود چیست؟ در میان مفسران گفتگو است.
بعضی آن را بیماریها.
و بعضی گرسنگی و شدائد دیگر.
بعضی مشاهده آثار عظمت اسلام و حقانیت پیامبر ص را در میدانهای جهاد که منافقان به حکم اجبار محیط در آن شرکت داشتند.
و بعضی پرده بر داشتن از اسرار آنها، می دانند.
اما با توجه به اینکه در آخر آیه می خوانیم آنها متذکر نمی شوند، روشن می شود که آزمایش از نوع آزمایشهایی بوده که باید باعث بیداری این گروه گردد.
و نیز از تعبیر آیه چنین بر می آید که این آزمایش غیر از آزمایش عمومی است که همه مردم در زندگی خود با آن روبرو می شوند.
با توجه به این موضوع به نظر می رسد که تفسیر چهارم یعنی پرده برداری از اعمال سوء آنها و ظاهر شدن باطنشان، به مفهوم آیه نزدیکتر است.
این احتمال نیز وجود دارد که“افتنان و امتحان”در آیه مورد بحث، مفهوم جامعی داشته باشد که شامل همه این موضوعات بشود.
*** سپس اشاره به قیافه انکار آمیزی که آنها در برابر آیات الهی به خود می گرفتند کرده می گوید: “هنگامی که سوره ای از قرآن نازل می شود، آنها
ص: 203
با نظر تحقیر و انکار نسبت به آن سوره به یکدیگر نگاه می کنند، و با حرکات چشم، مراتب نگرانی خود را ظاهر می سازند” (وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَهٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ) .
ناراحتی و نگرانی آنها از این نظر است که مبادا نزول آن سوره، رسوایی جدیدی برایشان فراهم سازد و یا به خاطر آن است که بر اثر کوردلی چیزی از آن نمی فهمند، و انسان دشمن چیزی است که نمی داند.
و به هر حال تصمیم بر این می گیرند که از مجلس بیرون بروند، تا این نغمه های آسمانی را نشنوند، اما از این بیم دارند که به هنگام خروج کسی آنها را ببیند، لذا آهسته از یکدیگر سؤال می کنند: آیا کسی متوجه ما نیست، “آیا کسی شما را می بیند”؟! (هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ) .
و همین که اطمینان پیدا می کنند جمعیت به سخنان پیامبر ص مشغولند و متوجه آنها نیستند“از مجلس بیرون می روند” (ثُمَّ انْصَرَفُوا) .
جمله“هل یریکم من احد” (کسی شما را می بیند) را، یا با زبان می گفتند، و یا با اشاره چشمها، در صورت دوم جمله“ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ ” با این جمله یک مفهوم را بیان می کند و در حقیقت“هل یریکم من احد”تفسیری است برای نگاهشان به یکدیگر.
در پایان آیه، به ذکر علت این موضوع پرداخته و می گوید: آنها به این جهت از شنیدن کلمات خدا ناراحت می شوند که“خداوند قلوبشان را (به خاطر لجاجت و عناد و بخاطر گناهانشان) از حق منصرف ساخته (و یک حالت دشمنی و عداوت نسبت به حق پیدا کرده اند) چرا که آنها افرادی بی فکر و نفهم هستند” (صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ) .
در مورد جمله صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ، مفسران دو احتمال داده اند: نخست اینکه جمله خبریه باشد آن چنان که در بالا تفسیر کردیم، دیگر اینکه جمله انشائیه
ص: 204
و به معنی نفرین باشد یعنی خداوند دلهای آنها را از حق منصرف کند، ولی احتمال اول نزدیکتر به نظر می رسد.