[سوره البینه (98) : آیات 6 تا 8]
اشاره
إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ وَ اَلْمُشْرِکِینَ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أُولٰئِکَ هُمْ شَرُّ اَلْبَرِیَّهِ (6) إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ اَلْبَرِیَّهِ (7) جَزٰاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً رَضِیَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ (8)
ترجمه:
6-کافران از اهل کتاب و مشرکان در دوزخند، جاودانه در آن می مانند، آنها بدترین مخلوقاتند.
7- (اما) کسانی که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند بهترین مخلوقات (خدا) هستند.
8-پاداش آنها نزد پروردگارشان باغهای بهشت جاویدان است که نهرها از زیر درختانش جاری است، همیشه در آن می مانند، هم خدا از آنها خشنود است و هم آنها از خدا خشنود، و این (مقام والا) برای کسی است که از پروردگارش بترسد.
ص: 206
تفسیر:
بهترین و بدترین مخلوقات!
در آیات گذشته آمده بود که کفار اهل کتاب و مشرکان در انتظار این بودند که دلیل روشنی از سوی خداوند سراغ آنها بیاید، ولی بعد از آمدن“بینه” متفرق و پراکنده شدند و هر کدام راهی را پیش گرفتند.
در آیات مورد بحث به دو گروه“کافران”و“مؤمنان”در برابر این دعوت الهی، و سرانجام کار هر یک از آنها اشاره می کند.
نخست می فرماید: “کسانی که از اهل کتاب و مشرکان به این آئین جدید کافر شدند در آتش دوزخند، جاودانه در آن می مانند، آنها بدترین مخلوقاتند”! (إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ وَ الْمُشْرِکِینَ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أُولٰئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّهِ) .
تعبیر به“کفروا”اشاره به کفرشان در مقابل آئین اسلام است، و گر نه کفر و شرک قبلی آنها مطلب تازه ای نیست.
تعبیر أُولٰئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّهِ (آنها بدترین مخلوقاتند) تعبیر تکان دهنده ای است که نشان می دهد در میان تمام جنبندگان و غیر جنبندگان موجودی مطرودتر از کسانی که بعد از وضوح حق و اتمام حجت راه راست را رها کرده در ضلالت گام می نهند یافت نمی شود، و این در حقیقت شبیه چیزی است که در آیه 22 سوره انفال آمده است: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لاٰ یَعْقِلُونَ:
“بدترین جنبندگان نزد خداوند افرادی هستند که نه گوش شنوا دارند و نه زبان گویا و نه اندیشه بیدار”! و یا آنچه در سوره اعراف آیه 179 آمده که بعد از ذکر گروه دوزخیان با همین اوصاف می فرماید: أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ:
ص: 207
“آنها همچون چهارپایانند، بلکه گمراه تر، آنها غافلانند”.
آیه مورد بحث مطلبی فراتر از اینها نیز دارد چرا که آنها را بدترین مخلوقات معرفی کرده، و این در حقیقت به منزله بیان دلیلی است برای خلود آنها در آتش دوزخ.
چرا آنها بدترین مخلوقات نباشند در حالی که تمام درهای سعادت به رویشان گشوده شده و از روی کبر و غرور و عناد و لجاج آگاهانه به مخالفت برخاستند.
مقدم داشتن“اهل کتاب”بر“مشرکان”در این آیه نیز ممکن است به خاطر این باشد که آنها دارای کتاب آسمانی و علما و دانشمندان بودند و نشانه های پیغمبر اسلام در کتب آنها صریحا آمده بود، بنا بر این مخالفت آنها زشت تر و بدتر بود.
* در آیه بعد به گروه دوم که نقطه مقابل آنها هستند و در قوس صعودی قرار دارند اشاره کرده می فرماید: “کسانی که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند آنها بهترین مخلوقات خدا هستند” (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ) . * سپس پاداش آنها را در چند جمله کوتاه چنین بیان می کند: “جزای آنها نزد پروردگارشان باغهای بهشت جاویدان است که نهرها از زیر درختانش پیوسته جاری است، در حالی که همیشه در آن می مانند (جَزٰاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً) .
“هم خدا از آنها خشنود است و هم آنها از خدا خشنود” (رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ) .
ص: 208
و این مقام والا و پاداشهای مهم و بی نظیر از آن کسی است که از پروردگارش بترسد” (ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ) .
قابل توجه اینکه در مورد مؤمنان سخن از انجام اعمال صالح نیز به میان آمده که در حقیقت میوه درخت ایمان است، اشاره به اینکه ادعای ایمان به تنهایی کافی نیست، بلکه اعمال انسان باید گواه بر ایمان او باشد، ولی کفر به تنهایی هر چند توأم با عمل ناصالحی نیز نباشد مایه سقوط و بدبختی است، گذشته از این کفر معمولا مبدأ انواع گناهان و جنایات و اعمال خلاف نیز می شود.
تعبیر“ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ “به خوبی نشان می دهد که انسانهای مؤمن و صالح العمل حتی از فرشتگان برتر و بالاترند، چرا که آیه مطلق است، و هیچ استثنایی در آن نیست، آیات دیگر قرآن نیز گواه بر این معنی می باشد، مانند آیات سجود فرشتگان بر آدم، و آیه و لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ (اسراء-70) .
به هر حال در این آیه نخست از پاداش مادی و جسمانی آنها که باغهای پر نعمت بهشتی است سخن به میان آمده، و بعد از پاداش معنوی و روحانی آنان که هم خدا از آنان راضی است و هم آنان از خدا راضی.
آنها از خدا راضی اند چرا که هر چه خواسته اند به آنها داده، و خدا از آنها راضی است چرا که هر چه او خواسته انجام داده اند، و اگر هم لغزشی بوده به لطفش صرفنظر کرده، چه لذتی از این برتر و بالاتر که احساس کند مورد قبول و رضای معبود و محبوبش واقع شده، و به لقای او واصل گردیده است. دارند هر کس از تو مرادی و مطلبی مقصود ما ز دنیا و عقبی لقای تو است! آری بهشت جسم انسان، باغهای جاویدان آن جهان است، ولی بهشت جانش رضای خدا و لقای محبوب است.
جمله” ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ “نشان می دهد که تمام این برکات از”خوف
ص: 209
و خشیت و ترس از خدا”سرچشمه می گیرد، چرا که همین ترس انگیزه حرکت به سوی هر گونه اطاعت و تقوی و اعمال صالح است.
بعضی از مفسران با ضمیمه کردن این آیه به آیه 28 سوره فاطر إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ “تنها دانشمندان از خدا می ترسند”چنین نتیجه گرفته اند که بهشت در واقع حق مسلم دانشمندان و آگاهان است.
البته با توجه به اینکه خشیت مراتب و مراحلی دارد و علم و دانش و آگاهی نیز دارای سلسله مراتب است مفهوم این سخن روشن می شود.
ضمنا بعضی عقیده دارند که مقام“خشیت”مقامی برتر از مقام“خوف” است، زیرا خوف به هر گونه ترس گفته می شود ولی خشیت ترسی است توأم با تعظیم و احترام.
* نکته ها: اشاره 1-علی (ع) و شیعیانش خیر البریه اند در روایات فراوانی که از طرق اهل سنت و منابع معروف آنها، و همچنین در منابع معروف شیعه نقل شده، آیه“ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ ” (آنها بهترین مخلوقات خدا هستند) به علی ع و پیروان او تفسیر شده است. “حاکم حسکانی نیشابوری”که از دانشمندان معروف اهل سنت در قرن پنجم هجری است این روایات را در کتاب معروفش“شواهد التنزیل”با اسناد مختلف نقل می کند، و تعداد آن بیش از بیست روایت است که به عنوان نمونه چند روایت را از نظر می گذارنیم: 1-“ابن عباس”می گوید: هنگامی که آیه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ نازل شد پیغمبر اکرم ص به علی ع فرمود: ص: 210 هو انت و شیعتک تاتی انت و شیعتک یوم القیامه راضیین مرضیین، و یاتی عدوک غضبانا مقحمین: “منظور از این آیه تو و شیعیانت هستید که در روز قیامت وارد عرصه محشر می شوید در حالی که هم شما از خدا راضی و هم خدا از شما راضی است و دشمنت خشمگین وارد محشر می شود و به زور به جهنم می رود” (در بعضی از نسخه های حدیث مقمحین آمده است که به معنی بالا نگاهداشتن سر به وسیله غل و زنجیر می باشد) (1) . (1) 2-در حدیث دیگری از“ابو برزه”آمده است که وقتی پیغمبر اکرم ص این آیه را قرائت کرد، فرمود: هم انت و شیعتک یا علی، و میعاد ما بینی و بینک الحوض: “آنها تو و شیعیانت هستید، ای علی!و وعده من و شما کنار حوض کوثر است”! (2) . (2) 3-در حدیث دیگری از“جابر بن عبد اللّٰه انصاری”آمده است که ما خدمت پیغمبر اکرم ص کنار خانه خدا نشسته بودیم علی ع به سوی ما آمد، هنگامی که چشم پیامبر ص به او افتاد فرمود: قد اتاکم اخی: “برادرم به سراغ شما می آید”سپس رو به کعبه کرد: فقال و رب هذه البنیه!ان هذا و شیعته هم الفائزون یوم القیامه: “به خدای این کعبه قسم که این مرد و شیعیانش در قیامت رستگارانند”سپس رو به سوی ما کرد و افزود: “ اما و اللّٰه انه اولکم ایمانا باللّٰه، و اقومکم بامر اللّٰه، و اوفاکم بعهد اللّٰه و اقضاکم بحکم اللّٰه و اقسمکم بالسویه، و اعدلکم فی الرعیه، و اعظمکم عند اللّٰه مزیه ”. قال“جابر”: فانزل اللّٰه: “ ص: 211 1- 1) “شواهد التنزیل”جلد 2 صفحه 357 حدیث 1126 2- 2) “همان مدرک”صفحه 359 حدیث 1130. إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ “فکان علی اذا اقبل قال اصحاب محمد (ص) قد اتاکم خیر البریه بعد رسول اللّٰه. “به خدا سوگند او قبل از همه شما به خدا ایمان آورد، و قیام او به فرمان خدا بیش از همه شما است، وفایش به عهد الهی از همه بیشتر، و قضاوتش به حکم اللّٰه افزونتر، و مساواتش در تقسیم (بیت المال) از همه زیادتر، عدالتش در باره رعیت از همه فزونتر، و مقامش نزد خداوند از همه بالاتر است. جابر می گوید: در اینجا خداوند آیه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ را نازل فرمود و از آن به بعد هنگامی که علی ع می آمد یاران محمد ص می گفتند: بهترین مخلوق خدا بعد از رسول اللّٰه آمد”! (1) . (1) نزول این آیه در کنار خانه کعبه منافات با مدنی بودن سوره ندارد، زیرا ممکن است از قبیل نزول مجدد، و یا تطبیق بوده باشد، بعلاوه بعید نیست که نزول این آیات در سفرهایی که پیغمبر اکرم ص از مدینه به مکه آمده است واقع شده باشد، به خصوص اینکه راوی روایت”جابر بن عبد اللّٰه انصاری”است که در مدینه به حضرت ملحق شد، و اطلاق مدنی بر اینگونه آیات بعید نیست. بعضی از این احادیث را“ابن حجر”در کتاب“صواعق”آورده و بعضی را محمد“شبلنجی”در“نور الأبصار” (2) . (2) “جلال الدین سیوطی”در“در المنثور”نیز قسمت عمده روایت اخیر را از“ابن عساکر”از“جابر بن عبد اللّٰه”نقل کرده است (3) . (3) ص: 212 1- 1) همان مدرک صفحه 362 حدیث 1139. 2- 2) “الصواعق المحرقه”صفحه 96 و“نور الأبصار”صفحه 70 و 101. 3- 3) “در المنثور”جلد 6 صفحه 379. 4-در“در المنثور”از“ابن عباس”آمده است که وقتی آیه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ “نازل شد پیغمبر اکرم ص به علی فرمود: هو انت و شیعتک یوم القیامه راضیین مرضیین: “آن تو و شیعیان تو در قیامت می باشید که هم شما از خدا خشنود هستید و هم خدا از شما خشنود” (1) ! 5-نامبرده در حدیث دیگری از”ابن مردویه“از علی ع نقل می کند که پیغمبر اکرم ص به من فرمود: (1) ا لم تسمع قول اللّٰه: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ؟ انت و شیعتک و موعدی و موعدکم الحوض، اذا جئت الامم للحساب، تدعون غرا محجلین: “آیا این سخن خدا نشنیده ای که می فرماید: کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند بهترین مخلوقاتند؟ این تو و شیعیان تو هستید، و وعده گاه من و شما کنار حوض کوثر است، هنگامی که من برای حساب امتها می آیم و شما دعوت می شوید در حالی که پیشانی سفید و شناخته شده اید” (2) . (2) بسیاری دیگر از دانشمندان اهل سنت نیز همین مضمون را در کتب خود نقل کرده اند از جمله”خطیب خوارزمی“در”مناقب“و”ابو نعیم اصفهانی“در “کفایه الخصام”و”علامه طبری“در”تفسیر معروفش“و ابن صباغ مالکی در “فصول”المهمه”و“علامه شوکانی”در“فتح الغدیر”و“شیخ سلیمان قندوزی” در“ینابیع الموده”و آلوسی در“روح المعانی”ذیل آیات مورد بحث و جمعی دیگر. کوتاه سخن اینکه حدیث فوق از احادیث بسیار معروف و مشهور است که از سوی غالب دانشمندان و علمای اسلام پذیرفته شده، و این فضیلتی است بزرگ و بی نظیر برای علی ع و پیروانش. ضمنا از این روایات به خوبی این حقیقت آشکار می شود که واژه“شیعه” ص: 213 1- 1 و 2) “در المنثور”جلد 6 صفحه 379. 2- از همان عصر رسول خدا ص به وسیله آن حضرت در میان مسلمین نشر شد، و اشاره به پیروان خاص امیر مؤمنان علی ع است، و آنها که گمان می کنند تعبیر“شیعه”از تعبیراتی است که قرنها بعد به وجود آمده سخت در اشتباهند. *
2-لزوم اخلاص نیت در عبادت
بعضی از علمای اصول فقه به آیه و ما أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ برای لزوم“قصد قربت”در عبادات، و اینکه اصل در اوامر تعبدی بودن است نه توصلی استدلال کرده اند، و این منوط به آن است که“دین”در اینجا به معنی“عبادت”بوده باشد، تا دلیل بر لزوم اخلاص در عبادات گردد و“امر” را در این آیه به طور مطلق قرار دهیم تا مفهومش لزوم قصد قربت در همه اوامر باشد (مگر مواردی که به دلیلی خارج شده) در حالی که مفهوم آیه ظاهرا هیچیک از اینها نیست، بلکه مقصود اثبات توحید در مقابل شرک است، یعنی آنها جز به توحید دعوت نشده اند و با این حال ارتباطی با احکام فرعی ندارد.
* 3-قوس عجیب صعودی و نزولی انسان از آیات این سوره به خوبی استفاده می شود که هیچ مخلوقی در عالم فاصله قوس صعودی و نزولیش به اندازه انسان نیست، اگر دارای ایمان و اعمال صالح باشد (توجه داشته باشید که“عملوا الصالحات”همه اعمال صالح را شامل می شود نه بعضی را) برترین خلق خدا است، و اگر راه کفر و ضلالت و لجاج و عناد را بپوید چنان سقوط می کند که بدترین خلق خدا می شود! این فاصله عظیم میان“قوس صعودی”و“نزولی”انسان گر چه مساله ص: 214 حساس و خطرناکی است، ولی دلالت بر عظمت مقام نوع بشر و قابلیت تکامل او دارد، و طبیعی است که در کنار چنین قابلیت و استعداد فوق العاده ای امکان تنزل و سقوط فوق العاده نیز باشد. *خداوندا!برای رسیدن به مقام شامخ خیر البریه از لطف تو استمداد می طلبیم.
پروردگارا!ما را از شیعیان و پیروان آن بزرگ مردی قرار ده که برای این عنوان از همه شایسته تر است.
بارالها!چنان اخلاصی مرحمت کن که جز تو را نپرستیم و به غیر تو عشق نورزیم.
آمین یا رب العالمین پایان سوره بینه
ص: 215
ص: 216