[سوره البقره (2) : آیه 269]
اشاره
یُؤْتِی اَلْحِکْمَهَ مَنْ یَشٰاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ اَلْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ (269)
ترجمه:
269- (خدا) دانش و حکمت را به هر کس بخواهد (و شایسته بداند) می دهد، و به هر کس دانش داده شود، خیر فراوانی داده شده است. و جز خردمندان، (این حقایق را درک نمی کنند، و) متذکر نمی گردند.
تفسیر:
برترین نعمتهای الهی
با توجه به آنچه در آیه قبل گذشت، که به هنگام انفاق، وسوسه های شیطانی دائر به فقر و جذبه های رحمانی در باره مغفرت و فضل الهی آدمی را به این سو و آن سو می کشد، در آیه مورد بحث سخن از حکمت و معرفت و دانش می گوید، چرا که تنها حکمت است که می تواند بین این دو کشش الهی و شیطانی فرق بگذارد، و انسان را به وادی مغفرت و فضل بکشاند و از وسوسه های گمراه کننده ترس از فقر برهاند.
یا به تعبیر دیگر خداوند به بعضی از افراد بر اثر پاکی و جهاد با نفس، نوعی علم و بینش می دهد که آثار و فوائد اطاعت الهی و از جمله انفاق و نقش حیاتی آن در اجتماع را درک کند و میان آن و وساوس شیطانی فرق بگذارد.
می فرماید: “خداوند دانش را به هر کس بخواهد (و شایسته بداند) می دهد” (یُؤْتِی الْحِکْمَهَ مَنْ یَشٰاءُ) .
در تفسیر“حکمت”معانی زیادی ذکر شده از جمله“معرفت و شناخت اسرار جهان هستی”و“آگاهی از حقایق قرآن”و“رسیدن به حق از نظر گفتار و عمل” و“معرفت و شناسایی خدا”و“آن نور الهی که وسوسه های شیطانی را از الهامات
ص: 340
الهی جدا می سازد”.
و ظاهر این است حکمت یک معنی وسیعی دارد که تمام این امور، حتی نبوت را که بعضی از معانی آن شمرده اند شامل می شود که آن نوعی از علم و آگاهی است، و در اصل از ماده حکم (بر وزن حرف) به معنی منع گرفته شده و از آنجا که علم و دانش و تدبیر، انسان را از کارهای خلاف باز می دارد به آن حکمت گفته اند.
بدیهی است منظور از جمله“ مَنْ یَشٰاءُ ” (هر کس را که بخواهد) این نیست که خداوند بدون هیچ علتی حکمت و دانش را به این و آن می دهد، بلکه اراده و مشیت خداوند همه جا آمیخته است، با شایستگی های افراد، یعنی هر کس را شایسته ببیند از این سرچشمه زلال حیاتبخش سیراب می نماید، سپس می فرماید:
“و هر کس که به او دانش داده شود خیر فراوانی داده شده است” (وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً) .
و به گفته آن حکیم: “هر کس را که عقل دادی چه ندادی و هر کس را که عقل ندادی چه دادی!”.
قابل توجه اینکه بخشنده حکمت خدا است در عین حال در این جمله نامی از او به میان نیامده تنها می فرماید: “به هر کس حکمت داده شود خیر فراوانی داده شده است”.
این تعبیر گویا اشاره به این است که دانش و حکمت ذاتا خوب است از هر جا و از ناحیه هر که باشد تفاوتی در نیکی آن نیست.
قابل توجه این که در این جمله می فرماید: به هر کس دانش و حکمت داده شد خیر و برکت فراوان داده شده است نه“خیر مطلق”زیرا خیر و سعادت مطلق تنها در دانش نیست بلکه دانش تنها یکی از عوامل مهم آن است و در پایان آیه می فرماید: “تنها خردمندان متذکر می شوند” (وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ) .
“تذکر”به معنی“یادآوری”و“نگاهداری علوم و دانشها”در درون روح
ص: 341
است. و“الباب”جمع“لب”به معنی“مغز”است و از آنجا که مغز هر چیز بهترین و اساسی ترین قسمت آن است به“عقل”و“خرد”“لب”گفته می شود.
این جمله می گوید: تنها صاحبان عقل و خرد این حقایق را حفظ می کنند و به یاد می آورند و از آن بهره مند می شوند اگر چه همه افراد (جز مجانین و دیوانگان) صاحب عقل اند اما اولوا الالباب به همه آنها گفته نمی شود. بلکه منظور آنهایی هستند که عقل و خرد خود را به کار می گیرند و در پرتو این چراغ پر فروغ، راه زندگی و سعادت را می یابند.
این بحث را با سخن یکی از دانشمندان اسلامی پایان می دهیم (که احتمالا این سخن را از پیامبر اکرم ص شنیده است) “گاه می شود که خداوند اراده عذاب و مجازات مردم روی زمین را می کند، ولی هنگامی که بشنود معلمی به کودکان حکمت می آموزد، به خاطر این عمل، عذاب را از آنها دور می سازد” (1) .
(1)
***
ص: 342
1- 1) تفسیر قرطبی، جلد 2 صفحه 1138.