[سوره البقره (2) : آیه 148]
اشاره
وَ لِکُلٍّ وِجْهَهٌ هُوَ مُوَلِّیهٰا فَاسْتَبِقُوا اَلْخَیْرٰاتِ أَیْنَ مٰا تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اَللّٰهُ جَمِیعاً إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (148)
ترجمه:
148-هر طایفه ای قبله ای دارد که خداوند آن را تعیین کرده است (بنا بر این زیاد در باره قبله گفتگو نکنید، و بجای آن) در نیکیها و اعمال خیر بر یکدیگر سبقت جویید، و هر جا باشید خداوند شما را (برای پاداش و کیفر در برابر اعمال نیک و بد در روز رستاخیز) حاضر می کند زیرا او بر هر کاری توانا است.
تفسیر:
هر امتی قبله ای دارد
این آیه در حقیقت پاسخی به قوم یهود است که دیدیم سر و صدای زیادی پیرامون موضوع تغییر قبله به راه انداخته بودند، می گوید: “هر گروه و طایفه ای قبله ای دارد که خداوند آن را تعیین کرده است” (وَ لِکُلٍّ وِجْهَهٌ هُوَ مُوَلِّیهٰا) .
در طول تاریخ انبیاء قبله های مختلفی بوده، و تغییر آن چیز عجیبی نیست، قبله همانند اصول دین نیست که تغییرناپذیر باشد، و یا همچون امور تکوینی که تخلف در آن میسر نشود، بنا بر این زیاد در باره قبله گفتگو نکنید و به جای آن “در اعمال خیر و نیکیها بر یکدیگر سبقت جویید” (فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ) .
در عوض اینکه تمام وقت خود را صرف گفتگو در این مساله فرعی کنید به سراغ خوبیها و پاکیها بروید که میدان وسیع و گسترده ای دارد و در آن از یکدیگر پیشی گیرید، زیرا معیار ارزش وجودی شما عمل پاک و نیک شما است.
این مضمون درست شبیه چیزی است که در آیه 177 همین سوره آمده است:
ص: 501
لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَهِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ: “نیکوکاری این نیست که صورتتان را به طرف شرق و غرب کنید، بلکه به این است که ایمان به خدا و روز جزا و فرشتگان و پیامبران داشته باشید (و با الهام از ایمان راسخ اعمال صالح انجام دهید) .
شما اگر می خواهید”اسلام“یا”مسلمانان“را بیازمائید با این برنامه ها بیازمائید نه به مساله تغییر قبله.
سپس به عنوان یک هشدار به خرده گیران، و تشویق نیکوکاران می فرماید:
“هر جا باشید خداوند همه شما را حاضر خواهد کرد” (أَیْنَ مٰا تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً) .
در آن دادگاه بزرگ رستاخیز که صحنه نهایی پاداش و کیفر است.
چنین نیست که عده ای مشغول انجام بهترین کارها باشند و گروهی دیگر جز سمپاشی و تخریب و اخلال کار دیگری نکنند، و با هم یکسان باشند و حساب و کتاب و جزائی در کار نباشد، مسلم بدانید چنان روزی در پیش است و به همه حسابها رسیدگی می شود.
و از آنجا که ممکن است برای بعضی این جمله عجیب باشد که چگونه خداوند ذرات خاکهای پراکنده انسانها را هر جا که باشد جمع آوری می کند و لباس حیات نوینی بر آنها می پوشاند؟ بلافاصله می گوید: “و خداوند بر هر کاری قدرت دارد” (إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ) .
در حقیقت این جمله در پایان آیه به منزله دلیل است برای جمله قبل از ” أَیْنَ مٰا تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً “.
* ص: 502 نکته ها: اشاره 1-آن روز که یاران مهدی (ع) جمع می شوند در روایات متعددی که از ائمه اهل بیت ع به ما رسیده جمله” أَیْنَ مٰا تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً “به اصحاب مهدی ع تفسیر شده است. از جمله در کتاب”روضه کافی“از”امام باقر“ ع می خوانیم که بعد از ذکر این جمله فرمود: یعنی اصحاب القائم، الثلاثمائه و البضعه عشر رجلا، هم و اللّٰه الامه المعدوده، قال یجتمعون و اللّٰه فی ساعه واحده قزع کقزع الخریف: “منظور اصحاب امام قائم ع که سیصد و سیزده نفرند، به خدا سوگند منظور از”امه معدوده”آنها هستند، به خدا سوگند در یک ساعت همگی جمع می شوند همچون پاره های ابر پائیزی که بر اثر تند باد، جمع و متراکم می گردد“! 1. از امام”علی بن موسی“الرضا ع نیز نقل شده: و ذلک و اللّٰه ان لو قام قائمنا یجمع اللّٰه الیه جمیع شیعتنا من جمیع البلدان: به خدا سوگند هنگامی که مهدی ع قیام کند تمام پیروان ما را از تمام شهرها گرد او جمع می کند 2. بدون شک این تفسیر از مفاهیم”بطون“آیه است، چرا که می دانیم طبق روایات، آیات قرآن گاه معانی متعددی دارد که یک معنی ظاهر و همگانی عمومی است، و دیگری معنی درونی و به اصطلاح بطن آیه است، که جز پیامبر ص و امامان ع و کسانی که خدا بخواهد، از آن آگاه نیستند. به تعبیر دیگر: در حقیقت این روایات اشاره به آن است، خدایی که قدرت دارد ذرات پراکنده خاک انسانها را در قیامت از نقاط مختلف جهان جمع آوری کند، به آسانی می تواند یاران مهدی را در یک روز و یک ساعت برای افروختن نخستین جرقه های انقلاب به منظور تاسیس حکومت عدل الهی و پایان دادن به ظلم ص: 503 و ستم، جمع نماید. *
2-تفسیر جمله”و لِکُلٍّ وِجْهَهٌ هُوَ مُوَلِّیهٰا “
-گفتیم ظاهر آیه این است که اشاره به قبله های مختلفی است که خدا برای امتها قرار داده، ولی بعضی احتمال داده اند که اشاره به معنی وسیعتری است که شامل روشها و برنامه های تکوینی می شود، و در حقیقت معنی قضا و قدر تکوینی نیز از آن منظور بوده 1 (دقت کنید) .
البته اگر قرائن قبل و بعد این آیه نبود، چنین تفسیری امکان پذیر بود، ولی با توجه به این قرائن ظاهر همان معنی اول است، و جمله” هُوَ مُوَلِّیهٰا “ شبیه” فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَهً تَرْضٰاهٰا “است، و به فرض که آیه اشاره به این معنی باشد هرگز به مفهوم آن قضا و قدر اجباری نیست، بلکه همان قضا و قدری است که با اصل آزادی اراده و اختیار سازگار است 2.
***
ص: 504