[سوره البقره (2) : آیات 238 تا 239]
اشاره
حٰافِظُوا عَلَی اَلصَّلَوٰاتِ وَ اَلصَّلاٰهِ اَلْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ (238) فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اَللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ (239)
ترجمه:
238-در انجام همه نمازها، (به خصوص) نماز وسطی[نماز ظهر]کوشا باشید!و از روی خضوع و اطاعت، برای خدا بپاخیزید.
239-و اگر (به خاطر جنگ، یا خطر دیگری) بترسید، (نماز را) در حال پیاده یا سواره انجام دهید!اما هنگامی که امنیت خود را باز یافتید، خدا را یاد کنید![نماز را به صورت معمولی بخوانید!]همانگونه که خداوند، چیزهایی را که نمی دانستید، به شما تعلیم داد.
شان نزول:
جمعی از منافقان گرمی هوا را بهانه برای ایجاد تفرقه در صفوف مسلمین قرار داده بودند و در نماز جماعت شرکت نمی کردند و به دنبال آنها بعضی از مؤمنین نیز از شرکت در جماعت خودداری کرده بودند و جماعت مسلمین کاهش یافت، پیغمبر اکرم ص از این جهت ناراحت بود حتی آنها را تهدید به مجازات شدید کرد، لذا در حدیثی از“زید بن ثابت”نقل شده که پیامبر ص در گرمای فوق العاده نیمروز تابستان نماز (ظهر) را با جماعت می گذارد و این نماز برای اصحاب و یاران سخت ترین نماز بود، به طوری که گاه پشت سر پیامبر ص یک صف یا دو صف بیشتر نبود، در اینجا فرمود: من تصمیم گرفته ام خانه کسانی را که در نماز ما شرکت نمی کنند بسوزانم، آیه فوق نازل شد و اهمیت نماز ظهر را (با
ص: 205
جماعت) تاکید کرد (1) .
(1)
این تشدید نشان می دهد که مساله عدم شرکت، تنها به خاطر گرمی هوا نبود، بلکه گروهی می خواستند با این بهانه به تضعیف اسلام و پیامبر ص و ایجاد شکاف در صفوف مسلمین بپردازند که پیامبر ص با این لحن شدید در مقابل آنها موضع گیری فرمود.
تفسیر:
اهمیت نماز، مخصوصا نماز“وسطی”
از آنجا که نماز مؤثرترین رابطه انسان با خدا است، و در صورتی که با شرائط صحیح انجام گیرد دل را لبریز از عشق و محبت خدا می کند و در پرتو آن انسان بهتر می تواند خود را از آلودگی به گناه پاک سازد، در آیات قرآن تاکید فراوانی روی آن شده، از جمله در نخستین آیه فوق می فرماید: “در انجام همه نمازها مخصوصا نماز وسطی، مداومت کنید و در حفظ آن کوشا باشید” (حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰهِ الْوُسْطیٰ) .
“و با خضوع و خشوع و توجه کامل، برای خدا بپاخیزید” (وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ) .
مبادا گرما و سرما و گرفتاریهای دنیا و پرداختن به مال و همسر و فرزند شما را از این امر مهم باز دارد.
در اینکه: منظور از“صلوه وسطی” (نماز میانه) چیست؟ مفسران، تفسیرهای زیادی ذکر کرده اند، در تفسیر مجمع البیان شش قول، و در تفسیر فخر رازی هفت قول، و در تفسیر قرطبی ده قول، و در تفسیر روح المعانی سیزده قول نقل شده است.
ص: 206
1- 1) تفسیر مجمع البیان، جلد 1 و 2 صفحه 342-همین مضمون در تفسیر“الدر المنثور”ذیل آیه فوق (طبق نقل المیزان) آمده است.
بعضی آن را نماز ظهر، و بعضی نماز عصر، و بعضی نماز مغرب و بعضی نماز عشا و بعضی نماز صبح و بعضی نماز جمعه، و بعضی نماز شب یا خصوص نماز وتر دانسته اند و برای هر یک از این اقوال توجیهی ذکر شده، ولی با قرائن مختلفی که در دست است روشن است که منظور همان نماز ظهر است زیرا علاوه بر اینکه نماز ظهر در وسط روز انجام می شود، و شان نزول آیه نیز گواهی می دهد، و روایات متعددی که از معصومین ع نقل شده بر آن تاکید دارند (1) .
(1)
تاکید روی این نماز به خاطر این بوده که بر اثر گرمی هوای نیمروز تابستان، یا گرفتاریهای شدید کسب و کار، نسبت به آن کمتر اهمیت می دادند، آیه فوق اهمیت نماز وسطی، و لزوم محافظت بر آن را مورد تاکید قرار داده است.
“قانتین”از ماده“قنوت”به دو معنی آمده است: 1-پیروی و اطاعت کردن 2-خضوع و خشوع و تواضع، ولی بعید نیست که در آیه فوق به هر دو معنی باشد چنان که در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم که در تفسیر جمله“ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ “فرمود: “منظور این است که نماز را با خضوع و توجه به خداوند بجا آورید”.
و در حدیث دیگری می فرماید: “یعنی از روی اطاعت بپاخیزید” (2) .
(2)
* در آیه بعد تاکید می کند که در سخت ترین شرائط حتی در صحنه جنگ نباید نماز فراموش شود منتها در چنین وضعی، بسیاری از شرائط نماز همچون رو به قبله بودن و انجام رکوع و سجود به طور متعارف، ساقط می شود، لذا می فرماید: “و اگر ص: 207 1- 1) مشهور در میان فقهای شیعه این است که منظور نماز ظهر است بلکه ادعای اجماع بر آن شده و چندین روایت معتبر که در کتاب وسائل الشیعه، جلد 3 صفحه 14 باب 5 نقل شده است به این معنی گواهی می دهد، و قول شاذ و ضعیفی می گوید: منظور نماز عصر است (فقهای اهل سنت غالبا طرفدار این هستند که منظور، نماز عصر است) و به روایاتی استدلال کرده اند که سند قابل ملاحظه ای ندارد و اصحاب از آن اعراض کرده اند (شرح بیشتر را در کتب فقهی مطالعه فرمائید) . 2- 2) به تفسیر مجمع البیان و المیزان، ذیل آیه مورد بحث مراجعه شود. (به خاطر جنگ یا خطر دیگری) بترسید باید (نماز را) در حال پیاده یا سواره انجام دهید”و رکوع و سجود را با ایماء و اشاره بجا آورید (فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً) . “اما هنگامی که امنیت خود را باز یافتید، خدا را یاد کنید، آن چنان که به شما، چیزهایی را تعلیم داد که نمی دانستید”و نماز را در این حال به صورت معمولی و با تمام آداب و شرائط انجام دهید (فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ) . روشن است شکرانه این تعلیم الهی که طرز نماز خواندن در حالت امن و خوف را به انسانها آموخته، همان عمل کردن بر طبق آن است. “رجال”در اینجا جمع”راجل”به معنی پیاده، و“رکبان”جمع“راکب”، به معنی سواره است، و منظور این است که به هنگام خوف از حمله دشمن می توانید نماز را در حالتی که سواره، یا پیاده و در حال حرکت و فعالیت هستید انجام دهید. در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع نقل شده که در بعضی از جنگها دستور داد تا نماز را به هنگام جنگ با تسبیح و تکبیر و لا اله الا اللّٰه بجا آورند (1) و نیز در حدیث دیگری می خوانیم که (1) ان النبی ص صلی یوم الاحزاب ایماء: “پیامبر ص در جنگ احزاب با اشاره نماز خواند” (2) . (2) و نیز از امام کاظم ع روایت شده که در پاسخ این سؤال که اگر شخصی گرفتار حیوان درنده ای شود، و وقت نماز فرا رسد و از ترس آن درنده نتواند حرکت کند چگونه نماز بخواند؟ فرمود: با همان وضعی که دارد باید نماز را بخواند هر چند پشت به قبله باشد، و رکوع و سجود را با اشاره در حالی که ایستاده است انجام دهد (3) . (3) ص: 208 1- 1) نور الثقلین، جلد 1 صفحه 239 حدیث 949. 2- 2) مجمع البیان، ذیل آیه مورد بحث. 3- 3) وسائل الشیعه، جلد 5 صفحه 483 (باب 3 حدیث 3 با تلخیص و نقل به معنی) احادیث دیگری نیز در این باب به این مضمون آمده است. این نماز همان نماز خوف است که فقهاء در کتابهای فقهی به طور مشروح، پیرامون آن بحث کرده اند، بنا بر این آیه فوق تاکید بر این معنی دارد که محافظت بر نمازها، تنها در حال امنیت نیست، بلکه در همه حال باید نماز را بجا آورد تا پیوند بندگان با آفریدگار جهان، همیشه بر قرار باشد و به یقین از این طریق نقطه اتکاء و امیدی برای انسان به وجود می آید، و او را در غلبه بر مشکلات، پیروز خواهد ساخت. *
نکته:
نقش نماز در تقویت روحیه ها
ممکن است کسانی تصور کنند که تا این حد اصرار و تاکید در باره نماز یک نوع سختگیری محسوب می شود و شاید انسان را از وظائف خطیری که برای دفاع از خود در چنین لحظات دارد غافل سازد.
در حالی که این یک اشتباه بزرگ است معمولا انسان در این حالات بیش از هر چیز نیاز به تقویت روحیه دارد و اگر ترس و وحشت و ضعف روحیه بر او غلبه کند شکست او تقریبا قطعی خواهد بود، چه عملی بهتر از نماز و پیوند با خدایی که فرمانش در تمام جهان هستی نافذ است و همه چیز در برابر اراده او سهل و آسان است، می تواند روحیه سربازان مجاهد یا کسانی که مواجه با خطری شده اند را تقویت کند! گذشته از این شواهد فراوانی در مجاهدات مسلمین صدر اول دیده می شود، در اخبار مربوط به جنگ چهارم مسلمانان با صهیونیست ها که در رمضان سال 1393-هجری قمری-روی داد می خوانیم که توجه سربازان اسلام به نماز و مبانی اسلام اثر فوق العاده ای در تقویت روحی آنها و پیروزی بر دشمن داشت.
ص: 209
به هر حال اهمیت و تاثیر نماز، بیش از آن است که در این مختصر بگنجد، بی شک نماز اگر با همه آداب بخصوص با حضور قلب که روح آن است انجام شود، تاثیر فوق العاده مثبتی در فرد و جامعه دارد، و می تواند بسیاری از مشکلات را حل کند، و جامعه را از بسیاری از مفاسد برهاند و در حوادث سخت و پیچیده، یار و یاور انسان باشد. (1)
(1)
***
ص: 210
1- 1) برای توضیح بیشتر درباره“فوائد نماز”به تفسیر نمونه، جلد 16 صفحه 289 (ذیل آیه 45 سوره عنکبوت) مراجعه نمائید.