[سوره البروج (85) : آیات 17 تا 22]
اشاره
هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ اَلْجُنُودِ (17) فِرْعَوْنَ وَ ثَمُودَ (18) بَلِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فِی تَکْذِیبٍ (19) وَ اَللّٰهُ مِنْ وَرٰائِهِمْ مُحِیطٌ (20) بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ (21) فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ (22)
ترجمه:
17-آیا داستان لشکرها به تو رسیده است؟! 18-لشکریان فرعون و ثمود.
19-بلکه کافران پیوسته مشغول تکذیب حقند.
20-و خداوند به همه آنها احاطه دارد.
21- (این سخن سحر و دروغ نیست) بلکه قرآن با عظمت است.
22-که در لوح محفوظ جای دارد.
تفسیر:
دیدی خدا با لشکر فرعون و ثمود چه کرد؟
آیات قبل بیان قدرت مطلقه خداوند و حاکمیت بلا منازع او، و تهدید کفار و شکنجه گران بود، برای اینکه معلوم شود این تهدیدها عملی است و تنها سخن و شعار نمی باشد، در آیات مورد بحث روی سخن را به پیامبر ص
ص: 350
کرده می فرماید: “آیا داستان لشکرها به تو رسیده است” (هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ الْجُنُودِ) .
لشکریان عظیمی که در برابر پیامبران الهی صف آرایی کردند و به مبارزه برخاستند به گمان اینکه می توانند در مقابل قدرت خدا عرض اندام کنند.
* و بعد به دو نمونه آشکار از آنها که یکی در قدیم الایام، و دیگری در عصر نزدیکتر واقع شد اشاره کرده می افزاید: “همان لشکریان فرعون و قوم ثمود” (فِرْعَوْنَ وَ ثَمُودَ) . همانها که بعضی شرق و غرب جهان را زیر سلطه خود قرار دادند، و بعضی دل کوه ها را شکافتند و سنگهای عظیم آن را برکندند، و از آن خانه ها و قصرهای عظیم ساختند، و کسی را یارای مقابله با آنها نبود. اما خداوند گروه اول را با“آب”، و گروه دوم را با“باد”که هر دو وسیله های حیات آدمی هستند، و از لطیف ترین و ظریفترین موجودات محسوب می شوند درهم کوبید!امواج نیل، فرعون و لشکرش را در کام خود فرو بلعید، و باد سرد و کوبنده، قوم ثمود را همچون پر کاه از مقابل خود برمی داشت و بعد از مدتی جسم بی جانشان را بر صفحه زمین می افکند. تا مشرکان عرب بدانند کاری از آنها ساخته نیست، جایی که خدا از آن لشکرهای عظیم و قدرتمند چنین انتقام گرفت وضع کسانی که از آنها ضعیف ترند و ناتوانترند روشن است، هر چند ضعیف و قوی در برابر قدرت او یکسان است انتخاب قوم“فرعون”و“ثمود”از میان همه اقوام پیشین به عنوان دو نمونه از اقوام سرکش به خاطر این است که هر دو در نهایت قدرت بودند، یکی مربوط به گذشته های دور است (قوم ثمود) و دیگری به گذشته نزدیکتر ص: 351 (قوم فرعون) بعلاوه اقوام عرب با نام آنها آشنا بودند و از تاریخشان اجمالا با خبر. * در آیه بعد می افزاید: “بلکه کسانی که کافر شدند پیوسته گرفتار تکذیب و انکار حقند” (بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی تَکْذِیبٍ) .
چنان نیست که نشانه های حق بر کسی مخفی و پنهان باشد، لجاجت و عناد اجازه نمی دهد که بعضی راه را پیدا کنند، و در طریق حق گام بگذارند.
تعبیر به“بل”که به اصطلاح برای“اضراب” (عدول از چیزی به چیز دیگر است) گویی اشاره به این است که این گروه مشرک از قوم فرعون و ثمود هم بدتر و لجوج ترند، دائما مشغول تکذیب و انکار قرآنند، و از هر وسیله برای این مقصود بهره می گیرند.
* ولی آنها باید بدانند که“خداوند به همه آنها احاطه دارد”و همه در چنگال قدرت او هستند (وَ اللّٰهُ مِنْ وَرٰائِهِمْ مُحِیطٌ) . اگر خدا به آنها مهلت می دهد نه به خاطر عجز و ناتوانی است، و اگر آنها را سریعا مجازات نمی کند نه به خاطر این است که از قلمرو قدرتش بیرونند. تعبیر به“ورائهم” (پشت سر آنها) اشاره به این است که آنها از هر جهت در قبضه قدرت الهی هستند، و خداوند از تمام جهات به آنها احاطه دارد، بنا بر این ممکن نیست از چنگال عدالت و کیفر او فرار کنند. این احتمال نیز وجود دارد که منظور احاطه علمی خداوند به اعمال آنها در جمیع جهات است به گونه ای که هیچ گفتار و کردار و نیات آنها از وی مخفی ص: 352 نمی ماند. * در آیه بعد می افزاید: اصرار آنها در تکذیب قرآن و نسبت آن به سحر و کهانت و شعر بیهوده است“بلکه آن قرآن مجید و با عظمت و بلند مقام است” (بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ) .
* “کلامی است که در لوح محفوظ ثبت است”و دست نااهلان و شیاطین و کاهنان هرگز به آن نمی رسد، و از هر گونه تغییر و تبدیل و زیاده و نقصان بر کنار می باشد (فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ) . بنا بر این اگر نسبتهای ناروا به تو می دهند، و شاعر و ساحر و کاهن و مجنونت می خوانند، هرگز غمگین مباش، تکیه گاه تو محکم، راهت روشن، و پشتیبانت قدرتمند و توانا است. “مجید”چنان که گفتیم از ماده“مجد”به معنی گستردگی شرافت و جلالت است، و این معنی درباره قرآن کاملا صادق می باشد، چرا که محتوایش عظیم و گسترده، و معانیش بلند و پرمایه است، هم در زمینه معارف و اعتقادات، و هم اخلاق و مواعظ، و هم احکام و سنن. “لوح” (به فتح لام) به معنی صفحه عریضی است که چیزی بر آن می نویسند، و“لوح” (به ضم لام) به معنی عطش، و همچنین هوایی است که بین آسمان و زمین قرار دارد. فعلی که از اولی مشتق می شود به معنی آشکار شدن و درخشیدن است. و به هر حال در اینجا منظور صفحه ای است که قرآن مجید بر آن ثبت و ضبط شده است ولی نه صفحه ای همچون الواح متداول در میان ما، بلکه در تفسیری از ابن عباس آمده است“لوح محفوظ”طولش به اندازه فاصله زمین ص: 353 و آسمان!و عرضش به اندازه فاصله مغرب و مشرق است! و اینجا است که به نظر می رسد که لوح محفوظ همان صفحه علم خداوند است که شرق و غرب عالم را فرا گرفته، و از هر گونه دگرگونی و تحریف مصون و محفوظ است. آری قرآن از علم بی پایان حق سرچشمه گرفته، نه زائیده فکر بشر است و نه القاء شیاطین، و محتوایش شاهد بر این مدعی است. این احتمالا همان چیزی است که در قرآن مجید گاه از آن به“کتاب مبین” و گاه به“ام الکتاب”تعبیر شده، چنان که در آیه 39 رعد می خوانیم: یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ: “خداوند هر چه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد ثابت می دارد، و ام الکتاب (کتاب اصلی و مادر) نزد او است”. و در آیه 59 انعام آمده است: وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ: “و هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتاب آشکار ثبت است”. ضمنا باید توجه داشت که تعبیر به“لوح محفوظ”در“قرآن مجید” تنها در همین جا آمده است. *خداوندا!ما را به حقیقت این کتاب بزرگ آسمانیت آشناتر بفرما.
پروردگارا!در آن روز که مؤمنان صالح به فوز کبیر و کافران مجرم به عذاب حریق می رسند ما را در کنف حمایتت قرار ده.
بار الها!تو غفور و ودود و رحیم و مهربانی با ما آن کن که این اسماء و صفاتت ایجاب می کند نه آنچه اعمال ما اقتضا دارد.
آمین یا رب العالمین پایان سوره بروج
ص: 354