[سوره الأنعام (6) : آیه 73]
اشاره
وَ هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ اَلْحَقُّ وَ لَهُ اَلْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی اَلصُّورِ عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَهِ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْخَبِیرُ (73)
ترجمه:
73-او کسی است که آسمانها و زمین را به حق آفرید و آن روز که به آنها می گوید موجود باش، موجود می شود، سخن او حق است و در آن روز که در صور دمیده می شود حکومت مخصوص او است، از پنهان و آشکار با خبر است و حکیم و آگاه می باشد.
ص: 298
تفسیر:
این آیه در حقیقت دلیلی است بر مطالب آیه قبل و دلیلی است بر لزوم تسلیم در برابر پروردگار، و پیروی از رهبری او، لذا نخست می گوید: “او خدایی است که آسمانها و زمین را به حق آفریده است” (وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ) .
تنها چنین کسی که مبدء عالم هستی است، شایسته رهبری می باشد و باید تنها در برابر فرمان او تسلیم بود، زیرا همه چیز را برای هدف صحیحی آفریده است.
منظور از“حق”در جمله بالا همان هدف و نتیجه و مصالح و حکمتها است یعنی هر چیزی را برای خاطر هدف و نتیجه و مصلحتی آفرید، در حقیقت این جمله شبیه مطلبی است که در سوره ص آیه 77 آمده آنجا که می فرماید: وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا بٰاطِلاً: “ما آسمان و زمین و آنچه در میان آنها است بیهوده و بی هدف نیافریدیم”.
سپس می فرماید: نه تنها مبدء عالم هستی او است، بلکه رستاخیز و قیامت نیز به فرمان او صورت می گیرد“و آن روز که فرمان می دهد رستاخیز بر پا شود فورا بر پا خواهد شد” (وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ) (1) .
(1)
بعضی احتمال داده اند که منظور از این جمله همان آغاز آفرینش و مبدء جهان هستی باشد که همه چیز به فرمان او ایجاد شده است، ولی با توجه به اینکه
ص: 299
1- 1) در باره اینکه یوم که بر طبق قواعد ادبی ظرف است متعلق به چیست در میان مفسران گفتگو است بعضی آن را به جمله“خلق”و بعضی به جمله“اذکروا” که محذوف است متعلق دانسته اند، ولی بعید نیست که متعلق به“یکون”بوده باشد و معنی جمله چنین خواهد بود“یکون القیامه یوم یقول اللّٰه له کن”.
“یقول”فعل مضارع است، و اینکه قبل از این جمله اشاره به اصل آفرینش شده و همچنین با توجه به جمله های بعد می توان گفت که این جمله مربوط به رستاخیز و فرمان الهی در باره آن است همانطور که در جلد اول صفحه 299 (ذیل آیه 117 بقره) گفتیم منظور از جمله کن فیکون این نیست که خداوند یک فرمان لفظی به عنوان“موجود باش”صادر می کند بلکه منظور این است هر گاه اراده او به آفرینش چیزی تعلق گیرد، بدون نیاز به هیچ عامل دیگری، اراده اش جامه عمل به خود می پوشد، اگر اراده کرده است یک دفعه موجود شود، یک دفعه موجود خواهد شد و اگر اراده کرده است تدریجا موجود گردد، برنامه تدریجی آن شروع خواهد شد.
بعد اضافه می کند که“گفتار خداوند حق است”یعنی همان طور که آغاز آفرینش بر اساس هدف و نتیجه و مصلحت بود، رستاخیز نیز همانگونه خواهد بود. (قَوْلُهُ الْحَقُّ) .
“و در آن روز که در صور دمیده می شود و قیامت بر پا می گردد، حکومت و مالکیت مخصوص ذات پاک او است” (وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ) .
درست است که مالکیت و حکومت خداوند بر تمام عالم هستی از آغاز جهان بوده و تا پایان جهان و در عالم قیامت ادامه خواهد داشت و اختصاصی به روز رستاخیز ندارد، ولی از آنجا که در این جهان یک سلسله عوامل و اسباب در پیشبرد هدفها و انجام کارها مؤثر است گاهی این عوامل و اسباب انسان را از خداوند که مسبب الاسباب است غافل می کند، اما در آن روز که همه این اسباب از کار می افتد، مالکیت و حکومت او از هر زمان آشکارتر و روشنتر می گردد، درست نظیر آیه دیگری که می گوید: لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلّٰهِ الْوٰاحِدِ الْقَهّٰارِ: “حکومت و مالکیت امروز (روز قیامت) برای کی است؟ تنها برای خداوند یگانه پیروز است” (سوره غافر-آیه 16) .
ص: 300
در باره اینکه منظور از“صور”که در آن دمیده می شود چیست و چگونه “اسرافیل”در صور می دمد تا جهانیان بمیرند و بار دیگر در صور می دمد تا همگی زنده شوند و قیامت بر پا گردد، در ذیل آیه 68 سوره زمر به خواست خدا مشروحا بحث خواهیم کرد، زیرا تناسب بیشتری با آن آیه دارد.
و در پایان آیه اشاره به سه صفت از صفات خدا کرده، می گوید: “خداوند از پنهان و آشکار با خبر است” (عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَهِ) .
“و کارهای او همه از روی حکمت می باشد، و از همه چیز آگاه است” (وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ) .
در آیات مربوط به رستاخیز غالبا به این صفات خدا اشاره شده است که او هم آگاه است و هم قادر و حکیم یعنی به مقتضای علم و آگاهیش اعمال بندگان را می داند و به مقتضای قدرت و حکمتش به هر کس جزای مناسب می دهد.
ص: 301