[سوره الأنعام (6) : آیات 40 تا 41]
اشاره
قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اَللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ اَلسّٰاعَهُ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (40) بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ (41)
ترجمه:
40-بگو آیا هیچ فکر کرده اید اگر عذاب پروردگار به سراغ شما آید یا رستاخیز بر پا شود آیا غیر خدا را (برای حل مشکلات خود) می خوانید، اگر راست می گوئید؟! 41- (نه) بلکه تنها او را می خوانید و او اگر بخواهد مشکلی را که به خاطر آن او را خوانده اید بر طرف می سازد و آنچه را (امروز) شریک (خدا) قرار می دهید (آن روز) فراموش می کنید.
تفسیر:
توحید فطری
بار دیگری روی سخن به مشرکان کرده و از راه دیگری برای توحید و یگانه پرستی، در برابر آنها، استدلال می کند، به این طریق که لحظات فوق
ص: 230
العاده سخت و دردناک زندگی را به خاطر آنها می آورد، و از و جدان آنها استمداد می کند که در اینگونه لحظات که همه چیز را به دست فراموشی می سپارند پناهگاهی جز“خدا”برای خودشان فکر می کنند!“ای پیامبر به آنها بگو اگر عذاب دردناک خداوند به سراغ شما بیاید و یا قیامت با آن همه هول و هیجان و حوادث وحشتناک بر پا شود، راست بگوئید آیا غیر خدا را برای برطرف ساختن شدائد خود می خوانید؟ (قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ السّٰاعَهُ أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ) (1) .
(1)
روح معنی این آیه نه تنها برای مشرکان، برای همه کس به هنگام بروز شدائد و حوادث سخت، قابل درک است، ممکن است در حال عادی و در حوادث کوچک انسان به غیر خدا متوسل گردد، اما هنگامی که حادثه فوق العاده شدید باشد انسان همه چیز را فراموش می کند ولی در همین حال در اعماق دل خود یک نوع امیدواری به نجات که از منبع قدرت مرموز و نامشخصی سر چشمه می گیرد احساس می کند این همان توجه به خدا و حقیقت توحید است.
حتی مشرکان و بت پرستان در چنین لحظاتی سخنی از بتها به میان نمی آورند
ص: 231
1- 1) به طوری که علمای ادب عربی تصریح کرده اند”ک“در”ا رایتک“و “کم”در”ا رایتکم“نه اسم است و نه ضمیر، بلکه حرف خطاب است که در حقیقت برای تاکید می آید، و در این گونه موارد فعل همیشه به صورت مفرد ذکر می شود، و مفرد و تثنیه و جمع بودن آن به وسیله تغییرات در همین حرف خطاب ظاهر می شود، لذا در “ا رایتکم”با اینکه مخاطب جمع است فعل”رایت“مفرد آورده شده، و جمع بودن آن به وسیله”کم“که حرف خطاب است مشخص گردیده. جمعی معتقدند که این جمله روی همرفته از نظر معنی مساوی با جمله”اخبرنی“یا”اخبرونی“است ولی حق این است که جمله معنی استفهامی خود را کاملا حفظ می کند و”اخبرونی“لازمه معنی آن است نه خود معنی آن (دقت کنید) .
و همه را به دست فراموشی می سپرند.
* در آیه بعد می فرماید: “بلکه تنها او را می خوانید، او هم اگر بخواهد مشکل شما را بر طرف میکند، و شریکهایی که برای خدا درست کرده بودید همه را فراموش می کنید” (بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ) . *
در اینجا به چند نکته باید توجه کرد.
1-استدلالی که در دو آیه فوق دیده می شود همان استدلال به توحید فطری است که در دو بحث می توان از آن استفاده کرد یکی در اصل اثبات وجود خدا، و دیگر در اثبات یگانگی او، لذا در روایات اسلامی، و همچنین در سخنان دانشمندان، هم در برابر منکران خدا و هم در برابر مشرکان با آن استدلال شده است.
2-قابل توجه اینکه در استدلال بالا سخن از قیام ساعه (روز رستاخیز) به میان آمده، در حالی که ممکن است گفته شود، آنها چنان روزی را اصلا قبول نداشتند، بنا بر این چگونه ممکن است در برابر آنها چنین استدلالی شود؟ ولی باید توجه داشت که اولا همه آنها منکر قیامت نبودند بلکه جمعی از آنها به نوعی از رستاخیز اعتقاد داشتند ثانیا ممکن است منظور از”ساعه“ همان ساعت مرگ یا ساعت حوادث وحشتناکی باشد که انسان را در آستانه مرگ قرار می دهد ثالثا ممکن است این تعبیر کنایه از حوادث هولناک بوده باشد زیرا آیات قرآن مکرر می گوید که شروع رستاخیز با یک سلسله حوادث فوق العاده هولناک همراه است: و زلزله ها، طوفانها، صاعقه ها و مانند آن در آن هنگام به وقوع می پیوندند.
ص: 232
3-با اینکه می دانیم روز رستاخیز و حوادث قبل از آن مسائل حتمی است و به هیچ وجه قابل تغییر نیست، چگونه در آیه فوق می گوید: اگر خدا بخواهد آن را بر طرف خواهد ساخت؟ آیا فقط منظور بیان قدرت پروردگار است؟ و یا معنی دیگری منظور بوده است؟ در پاسخ این سؤال باید گفت: منظور این نیست که خداوند اصل قیام ساعت و روز رستاخیز را با دعا از بین ببرد بلکه منظور این است مشرکان-و حتی غیر مشرکان- هنگامی که در آستانه قیامت قرار گیرند از حوادث و مشکلات آن و کیفرهای سختی که در پیش دارند وحشت می کنند و از خدا می خواهند این وضع را بر آنان آسان گرداند و آنها را از خطرات برهاند، در حقیقت دعا برای نجات خویش از حوادث دردناک است نه دعا برای از بین رفتن رستاخیز.
ص: 233