[سوره الأنعام (6) : آیات 125 تا 127]
اشاره
فَمَنْ یُرِدِ اَللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّمٰا یَصَّعَّدُ فِی اَلسَّمٰاءِ کَذٰلِکَ یَجْعَلُ اَللّٰهُ اَلرِّجْسَ عَلَی اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ (125) وَ هٰذٰا صِرٰاطُ رَبِّکَ مُسْتَقِیماً قَدْ فَصَّلْنَا اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ (126) لَهُمْ دٰارُ اَلسَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (127)
ترجمه:
125-آن کس را که خدا بخواهد هدایت کند سینه اش را برای (پذیرش) اسلام گشاده می سازد و آن کس را که (بخاطر اعمال خلافش) بخواهد گمراه سازد سینه اش را آن چنان تنگ می سازد که گویا می خواهد به آسمان بالا برود، اینچنین خداوند پلیدی را بر افرادی که ایمان نمی آورند قرار می دهد.
126-و این راه مستقیم (و سنت جاویدان) پروردگار تو است، ما آیات خود را برای کسانی که پند می گیرند بیان کردیم.
127-برای آنها خانه امن و امان نزد پروردگارشان خواهد بود، و او ولی و یار و یاور آنها است بخاطر اعمال (نیکی) که انجام می دادند.
تفسیر:
اشاره
امدادهای الهی:
در تعقیب آیات گذشته که در زمینه مؤمنان راستین، و کافران لجوج، بحث می کرد در این آیات مواهب بزرگی را که در انتظار دسته اول، و بی توفیقیهایی را که دامنگیر دسته دوم می شود شرح می دهد.
ص: 433
نخست می گوید: هر کس را خدا بخواهد هدایت کند سینه اش را برای پذیرش حق گشاده می سازد و آن کس را که بخواهد گمراه سازد سینه اش را آن چنان تنگ و محدود می کند که گویا می خواهد به آسمان بالا رود“ (فَمَنْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّمٰا یَصَّعَّدُ فِی السَّمٰاءِ) .
و برای تاکید این موضوع اضافه می کند”خداوند اینچنین، پلیدی و رجس را، بر افراد بی ایمان قرار می دهد“و سراپای آنها را نکبت و سلب توفیق فرا خواهد گرفت (کَذٰلِکَ یَجْعَلُ اللّٰهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ) * در اینجا به چند نکته باید توجه کرد: اشاره 1-کرارا گفته ایم که منظور از”هدایت“و”اضلال“الهی فراهم ساختن یا از میان بردن مقدمات هدایت در مورد کسانی است که آمادگی و عدم آمادگی خود را برای پذیرش حق با اعمال و کردار خویش اثبات کرده اند. آنان که پویندگان راه حقند و جویندگان و تشنگان زلال ایمان، خداوند چراغهای روشنی فرا راه آنها قرار می دهد تا برای بدست آوردن این آب حیات در ظلمات گم نشوند، اما آنها که بی اعتنایی خود را نسبت به این حقایق ثابت کرده اند از این امدادهای الهی محروم و در مسیر خود با انبوهی از مشکلات روبرو می گردند و توفیق هدایت از آنها سلب می شود. بنا بر این نه دسته اول در پیمودن این مسیر مجبورند و نه دسته دوم در کار خود، و هدایت و ضلالت الهی در واقع مکمل چیزی است که خودشان خواسته اند و انتخاب کرده اند. 2-منظور از”صدر“ (سینه) در اینجا روح و فکر است و این کنایه در بسیاری از موارد به کار می رود، و منظور از شرح (گشاده ساختن) همان ص: 434 وسعت روح و بلندی فکر و گسترش افق عقل آدمی است، زیرا پذیرا شدن حق، احتیاج به گذشتهای فراوانی از منافع شخصی دارد که جز صاحبان ارواح وسیع و افکار بلند آمادگی برای آن نخواهند داشت. 3-“حرج” (بر وزن حرم) به معنی تنگی فوق العاده و محدودیت شدید است، و این حال افراد لجوج و بی ایمان است که فکرشان بسیار کوتاه و روحشان فوق العاده کوچک و ناتوان است، و کمترین گذشتی در زندگی ندارند. 4-یک معجزه علمی قرآن: تشبیه اینگونه افراد به کسی که می خواهد به آسمان بالا رود از این نظر است که صعود به آسمان کار فوق العاده مشکلی است، و پذیرش حق برای آنها نیز چنین است. همانطور که در گفتار روزمره گاهی می گوئیم”این کار برای فلان کس آن قدر مشکل است که گویا می خواهد به آسمان برود“یا می گوئیم: “به آسمان بروی از این کار آسانتر است”. البته آن روز پرواز به آسمان برای بشر یک تصور بیش نبود ولی حتی امروز که سیر در فضا عملی شده است باز از کارهای طاقت فرساست و همیشه فضانوردان با انبوهی از مشکلات شدید روبرو هستند. ولی معنی لطیفتری برای آیه نیز به نظر می رسد که بحث گذشته را تکمیل می کند و آن اینکه: امروز ثابت شده که هوای اطراف کره زمین در نقاط مجاور این کره کاملا فشرده و برای تنفس انسان آماده است، اما هر قدر به طرف بالا حرکت کنیم هوا رقیقتر و میزان اکسیژن آن کمتر می شود به حدی که اگر چند کیلومتر از سطح زمین به طرف بالا (بدون ماسک اکسیژن) حرکت کنیم تنفس کردن برای ما هر لحظه مشکل و مشکلتر می شود و اگر به پیشروی ادامه دهیم تنگی نفس و کمبود اکسیژن سبب بیهوشی ما می گردد، بیان ص: 435 این تشبیه در آن روز که هنوز این واقعیت علمی به ثبوت نرسیده بود در حقیقت از معجزات علمی قرآن محسوب می گردد. 5-شرح صدر چیست؟ در آیه فوق سعه صدر (گشادگی سینه) یکی از مواهب بزرگ و ضیق صدر (تنگی سینه) یکی از کیفرهای الهی شمرده شده است، همانطور که خداوند در مقام بیان یک موهبت عظیم به پیامبر خود می گوید، ” أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ “: “آیا سینه تو را وسیع و گشاده نساختیم” (1) . (1) و این موضوعی است که با مطالعه در حالات افراد به خوبی مشاهد می شود، بعضی روحشان آن چنان باز و گشاده است که آمادگی برای پذیرش هر واقعیتی- هر چند بزرگ باشد-دارند، اما به عکس بعضی روحشان آن چنان تنگ و محدود است که گویا راهی و جایی برای نفوذ هیچ حقیقتی در آن نیست. افق دید فکری آنها محدود به زندگی روزمره و خواب و خور آنها است، اگر به آنها برسد همه چیز درست است و اگر کمترین تغییری در آن پیدا شود گویا همه چیز پایان یافته و دنیا خراب شده است!. هنگامی که آیه فوق نازل شد از پیامبر ص پرسیدند شرح صدر چیست؟ پیامبر ص فرمود: نور یقذفه اللّٰه فی قلب من یشاء فینشرح له صدره و ینفسح: “نوری است که خدا در قلب هر کس بخواهد می افکند و در پرتو آن، روح او وسیع و گشاده می شود”. پرسیدند: آیا نشانه ای دارد که با آن شناخته شود؟ فرمود: نعم، الانابه الی دار الخلود و التجافی عن دار الغرور و الاستعداد للموت قبل نزول الموت (2) (2) : “آری نشانه اش توجه به سرای جاویدان و دامن ص: 436 1- 1) سوره شرح آیه 1. 2- 2) مجمع البیان جلد 4 صفحه 363. بر چیدن از زرق و برق دنیا و آماده شدن برای مرگ است (با ایمان و عمل صالح و تلاش و کوشش در راه حق) پیش از آنکه مرگ فرا رسد. * در آیه بعد به عنوان تاکید بحث گذشته می گوید: “این مطلب که مددهای الهی شامل حال حق طلبان می گردد و سلب موفقیت به سراغ دشمنان حق می رود یک سنت مستقیم و ثابت و دگرگونی ناپذیر الهی است” (وَ هٰذٰا صِرٰاطُ رَبِّکَ مُسْتَقِیماً) .
این احتمال در تفسیر آیه نیز هست که”هذا”اشاره به اسلام و قرآن بوده باشد زیرا صراط مستقیم و راه راست و معتدل است.
در پایان آیه باز تاکید می کند که: “ما نشانه ها و آیات خود را برای آنها که دلی پذیرا و گوشی شنوا دارند شرح دادیم” (قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ) .
*** در آیه بعد دو قسمت از بزرگترین موهبتهایی را که به افراد بیدار و حق طلب می دهد بیان می کند نخست اینکه: “برای آنها خانه امن و امان نزد پروردگارشان است” (لَهُمْ دٰارُ السَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ) .
و دیگر اینکه: “ولی و سرپرست و حافظ و ناصر آنها خدا است” (و هو ولیهم) .
“و تمام اینها به خاطر اعمال نیکی است که انجام می دادند” (بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ) .
چه افتخاری از این بالاتر که سرپرستی و کفالت امور انسان را خداوند بر عهده گیرد و او حافظ و یار و یاورش باشد.
و چه موهبتی از این عظیمتر که“دار السلام”یعنی خانه امن و امان،
ص: 437
محلی که نه در آن جنگ است نه خونریزی، نه نزاع است و نه دعوا، نه خشونت است و نه رقابتهای کشنده و طاقت فرسا، نه تصادم منافع است و نه دروغ و افترا و تهمت و حسد و کینه و نه غم و اندوه، که از هر نظر قرین آرامش است، در انتظار انسان باشد.
ولی آیه می گوید اینها را با حرف و سخن به کسی نمی دهند بلکه در برابر عمل، آری در برابر عمل!