[سوره الإنسان (76) : آیات 23 تا 26]
اشاره
إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ اَلْقُرْآنَ تَنْزِیلاً (23) فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً (24) وَ اُذْکُرِ اِسْمَ رَبِّکَ بُکْرَهً وَ أَصِیلاً (25) وَ مِنَ اَللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَوِیلاً (26)
ترجمه:
23-مسلما ما قرآن را بر تو نازل کردیم.
24-پس در (تبلیغ و اجرای) حکم پروردگارت شکیبا باش، و از هیچ گنهکار و کافری از آنان اطاعت مکن.
25-و نام پروردگارت را هر صبح و شام به یاد آور.
26-و در شبانگاه برای او سجده کن، و مقداری طولانی از شب، او را تسبیح گوی.
تفسیر:
پنج دستور مهم برای موفقیت در اجرای حکم خدا
آیات این سوره از آغاز تا کنون در باره خلقت انسان و سپس معاد و رستاخیز او سخن می گفت، در آیات مورد بحث روی سخن را به پیامبر ص کرده، دستورات مؤکدی برای هدایت انسانها و صبر و مقاومت در این راه به او می دهد، در واقع این آیات راه وصول به آن همه نعمتهای بی مانند را نشان داده است که
ص: 375
تنها از طریق تمسک به قرآن و پیروی از رهبری چون پیامبر اسلام ص و الهام گرفتن از دستورات او امکان پذیر است.
نخست می فرماید: “مسلما ما قرآن را بر تو نازل کردیم” (إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنْزِیلاً) .
بعضی از مفسران“تنزیلا”را که به صورت“مفعول مطلق”در آیه فوق آمده اشاره به“نزول تدریجی قرآن”دانسته اند که اثر تربیتی آن روشن است، و بعضی اشاره به عظمت مقام این کتاب آسمانی و تاکیدی بر نزول قرآن از ناحیه خداوند، مخصوصا با توجه به تاکیدات دیگر که در آیه آمده (تاکید به وسیله “ان”و“نحن”و“جمله اسمیه”) می دانند، و در حقیقت پاسخی است به کسانی که پیامبر ص را به کهانت و سحر و افترا بر خداوند متهم می کردند.
* سپس پنج دستور مهم به پیامبر اسلام ص می دهد که نخستین آن دعوت به صبر و استقامت است، می فرماید: “اکنون که چنین است در طریق تبلیغ و اجرای احکام پروردگارت صابر و شکیبا باش” (فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ) . از مشکلات و موانع راه و کثرت دشمنان و سرسختی آنها ترس و هراسی به خود راه مده، و هم چنان به پیش حرکت کن. قابل توجه اینکه: دستور به استقامت را (با توجه به“فاء تفریع”در “فاصبر”) فرع بر نزول قرآن از سوی خدا می گیرد، یعنی چون پشتیبان تو خدا است قطعا در این راه استقامت کن، و تعبیر به“رب”اشاره لطیف دیگری به همین معنی است. و در دومین دستور پیامبر ص را از هر گونه سازش با منحرفان بر حذر داشته می گوید: “از هیچ گنهکار و کافری از آنها اطاعت مکن” (وَ لاٰ تُطِعْ مِنْهُمْ ص: 376 آثِماً أَوْ کَفُوراً ) : در حقیقت این حکم دوم تاکیدی است بر حکم اول چرا که جمعیت دشمنان تلاش می کردند که از طرق مختلف پیامبر ص را در مسیر باطل به سازش بکشانند، چنان که نقل شده که“عتبه بن ربیعه”و“ولید بن مغیره”به پیامبر ص می گفتند از دعوت خود باز گرد، ما آن قدر ثروت در اختیار تو می گذاریم که راضی شوی، و زیباترین دختران عرب را به همسری تو در می آوریم، و پیشنهادهای دیگری از این قبیل، و پیامبر ص به عنوان یک رهبر بزرگ راستین باید در برابر این وسوسه های شیطانی، یا تهدیداتی که بعد از بی اثر ماندن این تطمیعات عنوان می شود، صبر و استقامت به خرج دهد، نه تسلیم تطمیع گردد، و نه تهدید. درست است که پیامبر اسلام ص هرگز تسلیم نشد، ولی این تاکیدی است بر اهمیت این موضوع در مورد آن حضرت ص و سرمشقی است جاودانی برای سایر رهبران راه خدا. گرچه بعضی از مفسران“آثم”را به“عتبه بن ربیعه”و“کفور”را به “ولید بن مغیره”یا“ابو جهل”که هر سه از مشرکان عرب بودند تفسیر کرده اند، ولی روشن است که“آثم” (گنهکار) و“کفور” (کافر و کفران کننده) مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که همه مجرمان و مشرکان را شامل می گردد، هر چند این سه نفر از مصداقهای روشن آن بودند. این نکته نیز قابل توجه است که“آثم”مفهوم عامی دارد که“کفور”را نیز شامل می شود، بنا بر این ذکر“کفور”از قبیل ذکر“خاص”بعد از“عام”و برای تاکید است. * ولی از آنجا که صبر و استقامت در برابر هجوم این مشکلات عظیم کار آسانی
ص: 377
نیست، و پیمودن این راه را دو توشه خاصی لازم دارد، در آیه بعد می افزاید:
“نام پروردگارت را هر صبح و شام به یاد آور” (وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ بُکْرَهً وَ أَصِیلاً) .
* “و شبانگاه برای او سجده کن، و مقدار زیادی از شب او را تسبیح گوی” (وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَوِیلاً) . تا در سایه آن“ذکر”و این“سجده”و“تسبیح”، نیروی لازم و قدرت معنوی و پشتوانه کافی برای مبارزه با مشکلات این راه فراهم سازی. “بکره” (بر وزن نکته) به معنی آغاز روز است و“اصیل”نقطه مقابل آن یعنی شامگاهان و آخر روز است. بعضی گفته اند اطلاق این واژه بر آخر روز با توجه به اینکه از ماده “اصل”گرفته شده، به خاطر آن است که آخر روز اصل و اساس شب را تشکیل می دهد. از بعضی از تعبیرات استفاده می شود که“اصیل”گاه به فاصله میان ظهر و غروب اطلاق می گردد (مفردات راغب) . و از بعضی دیگر بر می آید که“اصیل”به اوائل شب نیز گفته می شود، زیرا که آن را به“عشی”تفسیر کرده اند و“عشی”آغاز شب است چنان که نماز مغرب و عشا را“عشائین”می گویند، حتی از بعضی کلمات استفاده می شود که “عشی”از زوال ظهر تا صبح فردا را نیز شامل می شود (1) . (1) ولی با توجه به اینکه“اصیل”در آیه شریفه در مقابل“بکره” (صبحگاهان) قرار گرفته، و بعد از آن نیز سخن از عبادت شبانه به میان آمده، روشن می شود ص: 378 1- 1) “مفردات راغب”. که منظور همان طرف آخر روز است. به هر حال این دو آیه در حقیقت بیانگر لزوم توجه شبانه روزی و مستمر به ذات مقدس پروردگار است. بعضی آن را به خصوص نمازهای پنجگانه، یا به اضافه نماز شب، یا خصوص نماز صبح و عصر و مغرب و عشا تفسیر کرده اند، ولی ظاهر این است که این نمازها مصداقهایی از این ذکر مستمر الهی، و تسبیح و سجده در پیشگاه مقدس اوست. تعبیر به“ لَیْلاً طَوِیلاً “اشاره به این است که مقدار زیادی از شب را تسبیح خدا کن، در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا ع در تفسیر آن آمده که در پاسخ این سؤال که منظور از این تسبیح چیست؟ فرمود: منظور نماز شب است (1) !. (1) ولی بعید نیست که این تفسیر نیز از قبیل بیان مصداق روشن باشد، چرا که نماز شب در تقویت روح ایمان، و تهذیب نفوس، و زنده نگهداشتن اراده انسان در طریق اطاعت خدا، تاثیر فوق العاده ای دارد. *در اینجا باید به این نکته توجه داشت که دستورهای پنجگانه آیات فوق گرچه به صورت برنامه ای برای پیامبر اسلام ص ذکر شده، ولی در حقیقت سرمشقی است برای همه کسانی که در مسیر رهبری معنوی و انسانی جامعه بشری گام بر می دارند.
آنها باید بدانند بعد از اطمینان و ایمان کامل به هدف و رسالتی که دارند لازم است صبر و استقامت پیشه کنند، و از انبوه مشکلات راه، وحشت نداشته باشند، چرا که هدایت یک جمعیت به خصوص زمانی که در مقابل انسان افراد ناآگاه و دشمنان لجوج وجود داشته باشند، همیشه توام با مشکلات عظیم بوده و هست،
ص: 379
1- 1) “مجمع البیان”جلد 10 صفحه 413.
و اگر صبر و استقامت رهبران نباشد هیچ رسالتی به ثمر نمی رسد.
و در مرحله بعد باید در برابر وسوسه های شیاطینی که مصداق آثم و کفورند، و با انواع حیل و تزویر سعی در منحرف ساختن رهبران و پیشوایان می کنند، تا رسالت آنها عقیم ماند، با کمال قدرت مقاومت کنند، نه فریب تطمیع بخورند و نه واهمه ای از تهدید به خود راه دهند.
و در تمام مراحل برای کسب قدرت روحی، و نیروی اراده، عزم راسخ، و تصمیم آهنین، هر صبح و شام به یاد خدا باشند، و پیشانی را بر درگاهش بسایند، مخصوصا از عبادتهای شبانه و راز و نیاز با او مدد گیرند که اگر این امور رعایت شود پیروزی حتمی است.
و اگر در پاره ای از مراحل مصیبت و شکستی رخ دهد در پرتو این اصول می توان آنها را جبران کرد، برنامه زندگی پیامبر اسلام ص و دعوت و رسالت او سرمشق مؤثری برای رهروان این راه است.
ص: 380