(76) سوره انسان (دهر) این سوره در مدینه نازل شده و 31 آیه دارد
اشاره
ص: 325
ص: 326
محتوای سوره“انسان”
این سوره در عین کوتاهی محتوای عمیق و متنوع و جامعی دارد و از یک نظر می توان آن را به پنج بخش تقسیم کرد:
در بخش اول از آفرینش انسان و خلقت او از نطفه“امشاج” (مختلط) و سپس هدایت و آزادی اراده او سخن می گوید.
در بخش دوم سخن از پاداش ابرار و نیکان است که شان نزول خاصی در مورد اهل بیت ع دارد که به آن اشاره خواهد شد.
در بخش سوم دلائل استحقاق این پاداشها را در جمله هایی کوتاه و مؤثر بازگو می کند.
در بخش چهارم به اهمیت قرآن، و طریق اجرای احکام آن، و راه پرفراز و نشیب خودسازی اشاره شده.
و در بخش پنجم سخن از حاکمیت مشیت الهی (در عین مختار بودن انسان) به میان آمده است.
برای این سوره نامهای متعددی است که مشهورترین آنها سوره“انسان” و سوره“دهر”و سوره“هل اتی”است که هر کدام از آنها از یکی از کلمات اوائل سوره گرفته شده است، هر چند در روایاتی که بعدا در فضیلت سوره می خوانیم تنها از“هل اتی”یاد شده است.
* ص: 327 آیا این سوره در مدینه نازل شده است؟ در اینکه سوره“هل اتی”مدنی یا مکی است؟ در میان مفسران گفتگو است، ولی اجماع علما و مفسران شیعه بر این است که همه یا حد اقل قسمتی از آیات آغاز سوره که مقام ابرار و اعمال صالح آنها را بیان می کند در مدینه نازل شده، که شان نزول آن یعنی داستان نذر علی ع و فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسین ع و فضه مشروحا خواهد آمد. و همچنین مشهور در میان علمای اهل سنت نیز نزول آن در مدینه است، همانگونه که قرطبی مفسر مشهور اهل تسنن در تفسیرش می گوید: و قال الجمهور مدنیه: “مشهور علما معتقدند که در مدینه نازل شده است” 1. از کسانی که تمام این سوره یا قسمتی از آیات آن را که در بالا اشاره شد “مدنی”می دانند علماء زیر را می توان نام برد: 1-حاکم ابو القاسم حسکانی از ابن عباس تعداد آیاتی را که در مکه و در مدینه نازل شده به ترتیب مشروحا نقل کرده است، و این سوره را جزء سوره های مدنی شمرده که بعد از سوره“رحمن”، و قبل از سوره“طلاق”نازل گردیده 2. صاحب کتاب“ایضاح”استاد احمد زاهد نیز همین معنی را از ابن عباس آورده است 3. 2-در“تاریخ القرآن”ابو عبد اللّٰه زنجانی از کتاب“نظم الدرر و تناسق الآیات و السور”از جمعی از بزرگان اهل سنت نقل کرده که سوره انسان را در ردیف سوره های مدنی آورده اند 1. 3-و نیز در همان کتاب از“فهرست ابن ندیم”از ابن عباس نقل شده که سوره هل اتی را یازدهمین سوره مدنی می شمارد 2. 4-در“اتقان”سیوطی از بیهقی در“دلائل النبوه”از عکرمه نقل شده که سوره هل اتی در مدینه نازل شده است 3. 5-در“در المنثور”نیز همین معنی از ابن عباس به طرق مختلف نقل شده 4. 6-“زمخشری”در“تفسیر کشاف”شان نزول معروف آیات آغاز این سوره را در مورد نذر علی ع و همسر و فرزندانش نقل کرده است 5. 7-گذشته از موارد بالا جمع کثیر دیگری از بزرگان اهل سنت نزول آیات آغاز این سوره را (إِنَّ الْأَبْرٰارَ …) در باره علی ع و فاطمه زهرا و حسن و حسین ع نقل کرده اند که شهادتی است بر مدنی بودن آن (زیرا می دانیم تولد امام حسن و امام حسین ع در مدینه بوده است) مانند واحدی در“اسباب النزول” بغوی در“معالم التنزیل”سبط بن جوزی در“تذکره”گنجی شافعی در “کفایه الطالب”و جمعی دیگر 6. این مساله به قدری معروف و مشهور است که“محمد بن ادریس شافعی” یکی از ائمه چهار گانه اهل سنت، در شعر معروفش می گوید: الی م الی م و حتی متی؟ اعاتب فی حب هذا الفتی! و هل زوجت فاطم غیره؟ و فی غیره هل اتی هل اتی؟! تا کی تا کی و تا چه زمانی؟ مرا در محبت این جوانمرد سرزنش می کنید! مگر فاطمه به غیر او تزویج شد؟ و مگر هل اتی در باره غیر او نازل شده است؟! 1مدارک فراوان دیگری در این زمینه وجود دارد که به قسمتی از آنها به هنگام بیان شان نزول آیات إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ … اشاره خواهیم کرد. اما با این همه بعضی از متعصبان اصرار دارند که آن را“مکی”بدانند، و تمام روایات مربوط به نزول آن در مدینه، و همچنین نزول این سوره در باره علی ع و فاطمه زهرا و حسنین انکار کنند! راستی عجیب است، هر جا آیه و روایتی منتهی به فضائل علی و اهل بیت ع می شود گروهی داد و فریاد بلند می کنند و حساسیت فوق العاده ای نشان می دهند گویی اسلام به خطر افتاده! با اینکه ادعا می کنند علی ع را از خلفای راشدین، و از پیشوایان بزرگ اسلام می دانند و نسبت به اهل بیت ع اظهار علاقه می کنند، به اعتقاد ما این عصبیت نتیجه حاکمیت روح اموی بر افکار این گروه است و زائیده تبلیغات آن دوران شوم، خدا همه ما را از اینگونه اشتباهات حفظ کند. *
ص: 328
این سوره در عین کوتاهی محتوای عمیق و متنوع و جامعی دارد و از یک نظر می توان آن را به پنج بخش تقسیم کرد:
در بخش اول از آفرینش انسان و خلقت او از نطفه“امشاج” (مختلط) و سپس هدایت و آزادی اراده او سخن می گوید.
در بخش دوم سخن از پاداش ابرار و نیکان است که شان نزول خاصی در مورد اهل بیت ع دارد که به آن اشاره خواهد شد.
در بخش سوم دلائل استحقاق این پاداشها را در جمله هایی کوتاه و مؤثر بازگو می کند.
در بخش چهارم به اهمیت قرآن، و طریق اجرای احکام آن، و راه پرفراز و نشیب خودسازی اشاره شده.
و در بخش پنجم سخن از حاکمیت مشیت الهی (در عین مختار بودن انسان) به میان آمده است.
برای این سوره نامهای متعددی است که مشهورترین آنها سوره“انسان” و سوره“دهر”و سوره“هل اتی”است که هر کدام از آنها از یکی از کلمات اوائل سوره گرفته شده است، هر چند در روایاتی که بعدا در فضیلت سوره می خوانیم تنها از“هل اتی”یاد شده است.
* ص: این سوره در عین کوتاهی محتوای عمیق و متنوع و جامعی دارد و از یک نظر می توان آن را به پنج بخش تقسیم کرد: در بخش اول از آفرینش انسان و خلقت او از نطفه“امشاج” (مختلط) و سپس هدایت و آزادی اراده او سخن می گوید. در بخش دوم سخن از پاداش ابرار و نیکان است که شان نزول خاصی در مورد اهل بیت ع دارد که به آن اشاره خواهد شد. در بخش سوم دلائل استحقاق این پاداشها را در جمله هایی کوتاه و مؤثر بازگو می کند. در بخش چهارم به اهمیت قرآن، و طریق اجرای احکام آن، و راه پرفراز و نشیب خودسازی اشاره شده. و در بخش پنجم سخن از حاکمیت مشیت الهی (در عین مختار بودن انسان) به میان آمده است. برای این سوره نامهای متعددی است که مشهورترین آنها سوره“انسان” و سوره“دهر”و سوره“هل اتی”است که هر کدام از آنها از یکی از کلمات اوائل سوره گرفته شده است، هر چند در روایاتی که بعدا در فضیلت سوره می خوانیم تنها از“هل اتی”یاد شده است. *
ص:
فضیلت تلاوت سوره انسان
در حدیثی از پیغمبر اکرم ص آمده است: من قرأ سوره“هل اتی” کان جزاؤه علی اللّٰه جنه و حریرا: “کسی که سوره هل اتی را بخواند پاداش او بر خداوند بهشت و لباسهای بهشتی است” 1. و در حدیثی از امام باقر ع آمده که“یکی از پاداشهای کسی که سوره هل اتی را در هر صبح پنجشنبه بخواند این است که در قیامت با پیغمبر اکرم ص خواهد بود” 2. ***
ص: 331