[سوره الأنبیاء (21) : آیات 92 تا 94]
اشاره
إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً وٰاحِدَهً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ (92) وَ تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ کُلٌّ إِلَیْنٰا رٰاجِعُونَ (93) فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ اَلصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ کُفْرٰانَ لِسَعْیِهِ وَ إِنّٰا لَهُ کٰاتِبُونَ (94)
ترجمه:
92-این (پیامبران بزرگی که به آنها اشاره کردیم و پیروان آنها) همه امت واحدی بودند (و پیرو یک هدف) و من پروردگار شما هستم، مرا پرستش کنید.
93- (گروهی از پیروان ناآگاه) کار خود را به تفرقه در میانشان کشاندند (ولی سرانجام) همگی به سوی ما باز می گردند.
94-هر کس چیزی از اعمال صالح را بجا آورد در حالی که ایمان داشته باشد، کوششهای او ناسپاسی نخواهد شد، و ما تمام اعمال آنها را می نویسیم (تا دقیقا همه پاداش داده شود) .
تفسیر:
امت واحده
از آنجا که در آیات گذشته نام گروهی از پیامبران الهی و همچنین مریم آن بانوی نمونه و بخشی از سرگذشت آنها آمده، در آیات مورد بحث به عنوان یک
ص: 496
جمع بندی و نتیجه گیری کلی چنین می گوید: “این پیامبران بزرگی که به آنها اشاره شد همه یک امت واحد بودند” (إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً وٰاحِدَهً) .
برنامه آنها یکی و هدف و مقصد آنها نیز یکی بوده است، هر چند با اختلاف زمان و محیط، دارای ویژگیها و روشها و به اصطلاح تاکتیکهای متفاوت بودند اما همه در نهایت امر در یک خط حرکت داشتند، همه آنها در خط توحید و مبارزه با شرک و دعوت مردم جهان به یگانگی و حق و عدالت، گام برمی داشتند.
این یگانگی و وحدت برنامه ها و هدف، به خاطر آن بوده که همه از یک مبدء سرچشمه می گرفته، از اراده خداوند واحد یکتا، و لذا بلافاصله می گوید:
“و من پروردگار همه شما هستم، تنها مرا پرستش کنید” (وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ) .
در واقع توحید عقیدتی و عملی انبیاء از توحید منبع وحی سرچشمه می گیرد و این سخن شبیه گفتاری است که علی ع در وصیتش به فرزندش امام مجتبی ع دارد:
و اعلم یا بنی انه لو کان لربک شریک لاتتک رسله، و لعرفت افعاله و صفاته: “پسرم!بدان اگر پروردگارت شریکی داشت رسولان او نیز به سوی تو می آمدند، آثار ملک و قدرتش را می دیدی و افعال و صفاتش را می شناختی (1) .
(1)
“امت”چنان که”راغب“در کتاب”مفردات“می گوید: به معنی هر گروه و جمعیتی است که جهت مشترکی آنها را به هم پیوند دهد: اشتراک در دین و آئین، و یا زمان و عصر واحد، یا مکان معین، خواه این وحدت، اختیاری بوده باشد و یا بدون اختیار.
بعضی از مفسران”امت واحده“را در اینجا به معنی”دین واحد“گرفته- اند، ولی همانگونه که گفتیم این تفسیر با ریشه لغوی امت، سازگار نیست.
بعضی دیگر نیز گفته اند که منظور از”امت“در این آیه همه انسانها در تمام قرون و اعصارند، یعنی ای انسانها همه شما یک امتید، پروردگار شما یکی
ص: 497
1- 1) نهج البلاغه نامه 31.
است و مقصد نهایی همه شما یک مقصد است.
این تفسیر هر چند مناسبتر از تفسیر گذشته می باشد ولی با توجه به پیوند این آیه با آیات قبل، مناسب به نظر نمی رسد، مناسبتر از همه این است که این جمله اشاره به انبیاء و پیامبرانی بوده باشد که شرح حالشان در آیات گذشته آمده است.
* در آیه بعد اشاره به انحراف گروه عظیمی از مردم از این اصل واحد توحیدی کرده چنین می گوید: “آنها کار خود را در میان خود به تفرقه و تجزیه کشاندند” (وَ تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ) . کارشان به جایی رسید که در برابر هم ایستادند، و هر گروه، گروه دیگری را لعن و نفرین می کرد و از او برائت و بیزاری می جست، به این نیز قناعت نکردند به روی همدیگر اسلحه کشیدند و خونهای زیادی را ریختند، و این بود نتیجه انحراف از اصل اساسی توحید و آئین یگانه حق. جمله”تقطعوا“که از ماده”قطع“می باشد به معنی جدا کردن قطعه هایی از یک موضوع به هم پیوسته است، و با توجه به اینکه از باب”تفعل“آمده که به معنی پذیرش می آید مفهوم جمله این چنین شود: آنها در برابر عوامل تفرقه و نفاق تسلیم شدند، جدایی و بیگانگی از یکدیگر را پذیرا گشتند، به یکپارچگی فطری و توحیدی خود پایان دادند و در نتیجه گرفتار آن همه شکست و ناکامی و بدبختی شدند. و در آخر آیه اضافه می کند”اما همه آنها سرانجام به سوی ما باز می گردند“ (کُلٌّ إِلَیْنٰا رٰاجِعُونَ) . این اختلاف که جنبه عارضی دارد برچیده می شود و باز در قیامت همگی به سوی وحدت می روند، در آیات مختلف قرآن، روی این مساله زیاد تاکید ص: 498 شده که یکی از ویژگیهای رستاخیز برچیده شدن اختلافات و سوق به وحدت است: در آیه 48 سوره مائده می خوانیم إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ: “بازگشت همه شما به سوی خدا است و شما را از آنچه در آن اختلاف داشتید آگاه می سازد”. این مضمون در آیات متعددی از قرآن مجید به چشم می خورد (1) . (1) و به این ترتیب آفرینش انسانها از”وحدت“آغاز می شود و به”وحدت“ باز می گردد. * در آخرین آیه مورد بحث، نتیجه هماهنگی با”امت واحده“در طریق پرستش پروردگار، و یا انحراف از آن و پیمودن راه تفرقه را چنین بیان می فرماید:
“هر کس چیزی از اعمال صالح را انجام دهد در حالی که ایمان داشته باشد، تلاش و کوشش او مورد ناسپاسی قرار نخواهد گرفت” (فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلاٰ کُفْرٰانَ لِسَعْیِهِ) .
و برای تاکید بیشتر اضافه می کند: “و ما اعمال صالح او را قطعا خواهیم نوشت” (وَ إِنّٰا لَهُ کٰاتِبُونَ) .
قابل توجه اینکه در این آیه همانند بسیاری دیگر از آیات قرآن ایمان و عمل صالح به عنوان دو رکن اساسی برای نجات انسانها ذکر شده، ولی با اضافه کردن کلمه”من“که برای”تبعیض“است این مطلب را بر آن می افزاید که انجام تمام اعمال صالح نیز شرط نیست، حتی اگر افراد با ایمان، بخشی از اعمال صالح را انجام دهند باز اهل نجات و سعادتند.
و در هر حال این آیه همانند بسیاری دیگر از آیات قرآن، شرط قبولی
ص: 499
1- 1) آل عمران-55 و انعام-164 و نحل-92 و حج 69 و…
اعمال صالح را ایمان می شمرد.
ذکر جمله” فَلاٰ کُفْرٰانَ لِسَعْیِهِ “در مقام بیان پاداش این گونه افراد، تعبیری است توأم با نهایت لطف و محبت و بزرگواری چرا که خداوند در اینجا در مقام تشکر و سپاسگزاری از بندگانش بر می آید، و از سعی و تلاش آنها تشکر می کند این تعبیر شبیه تعبیری است که در آیه 19 سوره اسراء آمده است: وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَهَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً: “کسی که سرای آخرت را بخواهد و تلاش و کوشش خود را در این راه به خرج دهد در حالی که ایمان داشته باشد از کوشش او تشکر می شود”.
***
ص: 500