(55) سوره الرحمن این سوره در مکه نازل شده و دارای 78 آیه است
اشاره
ص: 89
ص: 90
محتوای سوره الرحمن
این سوره به طور کلی بیانگر نعمتهای مختلف“معنوی”و“مادی” خداوند است که بر بندگان خود ارزانی داشته، و آنها را غرق در آن ساخته است، به طوری که می توان نام این سوره را“سوره رحمت”یا“سوره نعمت” گذارد، و به همین دلیل با نام مبارک“الرحمن”که“رحمت واسعه الهی”را بازگو می کند آغاز شده، و با جلال و اکرام خداوند پایان گرفته است، و 31 بار جمله“ فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ “که به وسیله آن از بندگانش اقرار بر نعمتهای خود می گیرد در آن ذکر شده.
بنا بر این از یک نظر مجموع سوره یک بخش به هم پیوسته پیرامون نعمتهای خداوند منان است، و اما از نظر دیگر می توان محتوای آن را به چند بخش تقسیم کرد:
“بخش اول”که مقدمه و آغاز سوره است از نعمتهای بزرگ خلقت، تعلیم و تربیت، حساب و میزان، وسائل رفاهی انسان، و غذاهای روحی و جسمی او سخن می گوید.
“بخش دوم”توضیحی است بر مساله چگونگی آفرینش انس و جن.
“بخش سوم”بیانگر نشانه ها و آیات خداوند در زمین و آسمان است.
در”بخش چهارم”از نعمتهای دنیوی فراتر رفته، سخن از نعمتهای جهان دیگر است که با دقت و ظرافت خاصی ریزه کاریهای نعمتهای بهشتی اعم از باغها، چشمه ها، میوه ها، همسران زیبا و باوفا، و انواع لباسها، توضیح داده شده است.
ص: 91
و بالآخره در“بخش پنجم”این سوره اشاره کوتاهی به سرنوشت مجرمان و قسمتی از مجازاتهای دردناک آنها آمده است، ولی از آنجا که اساس سوره بر بیان رحمت الهی است در این قسمت توضیح زیادی داده نشده، به عکس نعمتهای بهشتی که به طور مشروح و گسترده آمده است آن چنان که دلهای مؤمنان را غرق سرور و امید کرده، غبار غم را از دل برمی دارد، و نهال شوق را در خاطر می نشاند.
تکرار آیه“ فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ “آن هم در مقطعهای کوتاه آهنگ جالب و زیبایی به سوره داده، و چون با محتوای زیبایش آمیخته می شود و جاذبه خیره کننده ای پیدا می کند، لذا جای تعجب نیست که در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص نقل شده است که فرمود:
لکل شیء عروس و عروس القران سوره الرحمن جل ذکره: “برای هر چیزی عروسی است، و عروس قرآن سوره الرحمن است” (1) .
(1)
قابل توجه اینکه واژه”عروس”گرچه در زبان فارسی به خصوص زن اطلاق می شود، ولی در فرهنگ عرب به مرد و زن هر دو ما دام که در مراسم عروسی هستند اطلاق می گردد (2) .
(2)
و از آنجا که مرد و زن در چنین مراسمی در بهترین و زیباترین حالات و کامل ترین احترامات قرار دارند این واژه به موجودات بسیار زیبا و گرامی اطلاق می شود.
علت انتخاب نام“الرحمن”برای این سوره و نیز تناسبش ناگفته پیداست.
* ص: 92 1- 1) “مجمع البیان”آغاز“سوره الرحمن”این حدیث در“در المنثور”جلد 6 صفحه 140 نیز آمده است. 2- 2) “لسان العرب”و“مجمع البحرین”و“صحاح اللغه و… ” فضیلت تلاوت سوره الرحمن از آنجا که این سوره حس شکرگزاری را در انسانها به عالیترین وجهی برمی انگیزد، و بیان نعمتهای مادی و معنوی دنیا و آخرت شوق طاعت و بندگی را در دل او افزایش می دهد فضیلتهای فراوانی برای تلاوت آن در روایات آمده است، البته تلاوتی که در اعماق روح انسان نفوذ کند و مبدأ حرکت گردد نه مجرد لقلقه زبان. از جمله در حدیثی از رسول خدا می خوانیم: من قرأ سوره الرحمن رحم اللّٰه ضعفه و ادی شکر ما انعم اللّٰه علیه: “هر کس سوره الرحمن را بخواند خداوند به ناتوانی او (در ادای شکر نعمتها) رحم می کند، و حق شکر نعمتهایی را که به او ارزانی داشته خودش ادا می کند” 1. در حدیث دیگری در“ثواب الاعمال”از امام صادق ع می خوانیم: “تلاوت سوره الرحمن، و قیام به آن را هرگز رها نکنید، چرا که این سوره در قلوب منافقان هرگز استقرار نمی یابد، و خداوند آن را در قیامت در صورت انسانی قرار می دهد که زیباترین چهره، و خشبوترین رائحه را دارد، سپس در جایی قرار می گیرد که از همگان به خداوند متعال نزدیکتر است!خداوند از این سوره می پرسد: چه کسی در زندگی دنیا به محتوای تو قیام داشت و تلاوت تو را ادامه می داد؟ در پاسخ می گوید: خداوندا!فلان و فلان در اینحال صورتهای آنها سپید می شود، خدا به آنها می فرماید: اکنون هر که را می خواهید شفاعت کنید، آنها تا آنجا که آرزو دارند شفاعت می کنند، و برای هیچکس شفاعت نمی کنند مگر اینکه به آنها گفته می شود وارد بهشت شوید و هر کجا می خواهید ساکن گردید”! 1. و در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است: من قرأ سوره الرحمن فقال عند کل“ فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ “لا بشیء من آلائک رب اکذب، فان قرأها لیلا ثم مات مات شهیدا، و ان قرأها نهارا فمات مات شهیدا: هر کس سوره الرحمن را بخواند و هنگامی که به آیه” فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ “می رسد بگوید لا بشیء من الائک رب اکذب: “خداوندا هیچیک از نعمتهای تو را انکار نمی کنم”اگر این تلاوت در شب باشد و در همان شب بمیرد شهید خواهد بود، و اگر در روز باشد و در همان روز بمیرد نیز شهید خواهد بود”! 2. *
ص: 93
این سوره به طور کلی بیانگر نعمتهای مختلف”معنوی“و”مادی“ خداوند است که بر بندگان خود ارزانی داشته، و آنها را غرق در آن ساخته است، به طوری که می توان نام این سوره را”سوره رحمت“یا”سوره نعمت“ گذارد، و به همین دلیل با نام مبارک”الرحمن“که”رحمت واسعه الهی“را بازگو می کند آغاز شده، و با جلال و اکرام خداوند پایان گرفته است، و 31 بار جمله” فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ “که به وسیله آن از بندگانش اقرار بر نعمتهای خود می گیرد در آن ذکر شده.
بنا بر این از یک نظر مجموع سوره یک بخش به هم پیوسته پیرامون نعمتهای خداوند منان است، و اما از نظر دیگر می توان محتوای آن را به چند بخش تقسیم کرد:
“بخش اول”که مقدمه و آغاز سوره است از نعمتهای بزرگ خلقت، تعلیم و تربیت، حساب و میزان، وسائل رفاهی انسان، و غذاهای روحی و جسمی او سخن می گوید.
“بخش دوم”توضیحی است بر مساله چگونگی آفرینش انس و جن.
“بخش سوم”بیانگر نشانه ها و آیات خداوند در زمین و آسمان است.
در”بخش چهارم“از نعمتهای دنیوی فراتر رفته، سخن از نعمتهای جهان دیگر است که با دقت و ظرافت خاصی ریزه کاریهای نعمتهای بهشتی اعم از باغها، چشمه ها، میوه ها، همسران زیبا و باوفا، و انواع لباسها، توضیح داده شده است.
ص: