[سوره الأعراف (7) : آیات 1 تا 3]
اشاره
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِlt;br/gt;المص (1) کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ (2) اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ (3)
ترجمه:
1-المص.
2-این کتابی است که بر تو نازل شده و نباید از ناحیه آن ناراحتی در سینه داشته باشی، و هدف آن است که بوسیله آن (همگان را از عواقب بد عقاید و اعمال نادرستشان) بیم دهی و تذکری است برای مومنان.
3- (بنا بر این) از چیزی که از طرف پروردگارتان بر شما نازل شده پیروی کنید و از سرپرستان و معبودهای دیگر جز او پیروی نکنید، اما کمتر متذکر می شوید.
تفسیر:
در آغاز این سوره بار دیگر به“حروف مقطعه”برخورد می کنیم که در اینجا چهار حرف الف، لام، میم و صاد است.
در مورد تفسیر این حروف، در آغاز سوره“البقره”و همچنین“آل عمران” بحثهای مشروحی داشتیم، در اینجا به یکی دیگر از تفسیرهایی که در این زمینه جلب توجه می کند برای تکمیل بحث اشاره می کنیم و آن اینکه: ممکن است،
ص: 77
یکی از اهداف این حروف، جلب توجه شنوندگان، و دعوت آنها به سکوت و استماع بوده باشد، زیرا ذکر این حروف در آغاز سخن، مطلب عجیب و نوظهوری در نظر عرب بود، و حس کنجکاوی او را برمی انگیخت، و در نتیجه به دنباله آن نیز گوش فرا می داد و اتفاقا غالب سوره هایی که با حروف مقطعه شروع می شود سوره هایی است که در مکه نازل شده است و می دانیم در آنجا مسلمانان در اقلیت بودند و دشمنان لجوج و سرسخت، حتی حاضر نبودند، به سخنان پیامبر ص گوش فرا دهند-سهل است-گاهی آن چنان سر و صدا و غوغا به راه می انداختند، که صدای پیامبر ص در میان آنها گم می شد، که در بعضی از آیات قرآن (مانند آیه 26 سوره فصلت) اشاره به این مطلب شده است.
و نیز در بعضی از روایات که از طرق اهل بیت ع آمده می خوانیم که این حروف رموز و اشاراتی است به نامهای خداوند، مثلا“المص”در سوره مورد بحث اشاره به انا اللّٰه المقتدر الصادق می باشد. یعنی“من خداوند توانای راستگو هستم”و به این ترتیب هر یک از حروف چهارگانه شکل اختصاری یکی از نامهای خدا است.
موضوع جانشین ساختن اشکال اختصاری به جای اشکال مفصل کلمات از قدیم رائج بوده، اگر چه در عصر و زمان ما به صورت بسیار گسترده تری مورد بهره- برداری قرار گرفته است و بسیاری از عبارات طولانی و اسامی مؤسسات یا انجمنها را در یک کلمه کوتاه خلاصه می کنند.
ذکر این نکته نیز لازم است که این تفسیرهای مختلف برای“حروف مقطعه” هیچگونه منافاتی با یکدیگر ندارند، و ممکن است در آن واحد تمام این تفسیرها به عنوان بطون مختلف قرآن، اراده شود.
* ص: 78 در آیه بعد، می فرماید: “این کتابی است که بر تو نازل شده است، و نباید از ناحیه آن هیچگونه نگرانی و ناراحتی به خود راه دهی (کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ) . “حرج”در لغت به معنی گرفتگی، تنگی و هر گونه ناراحتی است، و در اصل به معنی مرکز اجتماع درختان درهم پیچیده است، سپس توسعه یافته و به هر نوع گرفتگی و ضیق اطلاق شده است. جمله فوق به پیامبر ص دلداری می دهد، که چون این آیات از ناحیه خدا است، نباید هیچگونه نگرانی به خود راه دهد، نه نگرانی از ناحیه بار سنگین رسالتی که بر دوش گرفته، و نه نگرانی از جهت عکس العملی که دشمنان لجوج و سرسخت در برابر آن نشان خواهند داد، و نه نگرانی از ناحیه نتیجه و برداشتی که از تبلیغ این رسالت انتظار می رود. با توجه به اینکه سوره از سوره های مکی است، مشکلاتی که پیامبر ص بر سر راه داشت کاملا قابل درک است، گرچه ما امروز به زحمت می توانیم تمام جزئیات زندگانی پیامبر و یارانش را در محیط مکه و در آغاز اسلام در فکر خود مجسم سازیم، ولی با در نظر گرفتن این حقیقت که او می بایست یک جهش انقلابی در تمام زمینه ها در آن محیط فوق العاده عقب افتاده آنهم در مدتی کوتاه به وجود آورد، ابعاد مشکلاتی را که در پیش داشت، می توان اجمالا درک کرد. بنا بر این جای این دارد که خداوند به او دلداری دهد که نگران نباشد و به نتیجه کار خود کاملا امیدوار باشد. و در جمله بعد اضافه می کند که”هدف از نزول این کتاب انذار و بیم دادن مردم از عواقب شوم افکار و اعمالشان است، و همچنین تذکر و یادآوری برای مؤمنان ص: 79 راستین“ (لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ) (1) . (1) و اینکه می بینیم در این جمله”انذار“به عنوان یک فرمان عمومی آمده و”تذکر“به مؤمنان تخصیص داده شده است، به خاطر این است که دعوت به سوی حق و مبارزه با انحرافات باید به صورت همگانی انجام گیرد، ولی پیدا است که تنها ایمان آورندگان، از این دعوت سود می برند، همانها که زمینه های مستعد و آماده برای پذیرش حق دارند، و آنها که لجاج را از خود دور ساخته و در برابر حقایق تسلیمند، عین این تعبیر نیز در آغاز سوره”البقره“گذشت آنجا که می فرماید: ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ: “این کتاب تردیدی در آن نیست و مایه هدایت پرهیزگاران است” (برای توضیح بیشتر به جلد اول تفسیر نمونه صفحه 39 مراجعه فرمائید) . * سپس روی سخن را به عموم مردم کرده و می گوید: “از آنچه از طرف پروردگارتان بر شما نازل شده است، پیروی کنید” (اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ) و به این ترتیب، سخن از پیامبر ص و ماموریت و رسالت او شروع می شود و به وظیفه مردم منتهی می گردد.
و برای تاکید اضافه می کند: “از فرمان غیر خداوند پیروی نکنید و از انتخاب ولی و سرپرستی جز او خودداری نمائید” (وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ) .
اما چون آنها که به تمام معنی در برابر حق تسلیمند و از تذکرات، متذکر
ص: 80
1- 1) بنا بر آنچه در بالا گفته شد”لتنذر“متعلق به”انزل“می باشد، نه به جمله “فلا یکن”و شاید قرار گرفتن این جمله (جمله لتنذر) بعد از جمله” فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ “به خاطر آن است که نخست باید پیغمبر را در راه دعوت آماده ساخت و بعد، هدف را که انذار است به او پیشنهاد نمود (دقت کنید)
می گردند کمند، در پایان آیه می گوید: “کمتر متذکر می شوید” (قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ) .
از این آیه ضمنا استفاده می شود که انسان بر سر دو راهی است، یا پذیرش ولایت و رهبری خداوند، و یا داخل شدن در (ولایت) دیگران، اگر مسیر اول را قبول کند، (ولی) او تنها خدا است، اما اگر تحت ولایت دیگران قرار گیرد، هر روز باید بار کسی را بر دوش گیرد و ارباب تازه ای انتخاب کند، کلمه “اولیاء”که جمع”ولی“است، اشاره به همین معنی است.
ص: 81