[سوره الإسراء (17) : آیات 16 تا 17]
اشاره
وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَهً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا اَلْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً (16) وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ اَلْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً (17)
ترجمه:
16-و هنگامی که بخواهیم شهر و دیاری را هلاک کنیم نخست اوامر خود را برای“مترفین” آنها (ثروتمندان مست شهوت) بیان می داریم سپس هنگامی که به مخالفت برخاستند و استحقاق مجازات یافتند آنها را شدیدا درهم می کوبیم! 17-چه بسیار مردمی که در قرون بعد از نوح زندگی می کردند (و طبق همین سنت) آنها را هلاک کردیم، و کافی است که پروردگارت از گناهان بندگانش آگاه و نسبت بر آن بیناست.
تفسیر:
مراحل چهارگانه مجازات الهی
در تعقیب آخرین آیه بحث گذشته که خاطر نشان می کرد“هرگز فرد یا گروهی را بدون بعث رسولان و بیان دستورات خود مجازات نمی کنیم”در نخستین آیه مورد بحث همین اصل اساسی به صورت دیگری تعقیب شده است، می گوید:
هنگامی که ما تصمیم بر هلاکت قومی بگیریم نخست اوامر خود را برای “مترفین”و سردمداران آنها بیان می کنیم، سپس به هنگامی که آنها به مخالفت و خروج از اطاعت برخیزند و استحقاق مجازات پیدا کنند، ما آنها را شدیدا درهم
ص: 58
می کوبیم و هلاک می کنیم“ (وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَهً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً) (1) .
(1)
گر چه بسیاری از مفسران احتمالات متعددی در تفسیر این آیه داده اند، ولی به اعتقاد ما آیه طبق ظاهر آن یک تفسیر روشن بیشتر ندارد، و آن اینکه:
خداوند هرگز قبل از اتمام حجت و بیان دستوراتش کسی را مؤاخذه و مجازات نمی کند، بلکه نخست به بیان فرمانهایش می پردازد، اگر مردم از در اطاعت وارد شدند و آنها را پذیرا گشتند چه بهتر که سعادت دنیا و آخرتشان در آنست، و اگر به فسق و مخالفت برخاستند و همه را زیر پا گذاشتند اینجا است که فرمان عذاب در باره آنها تحقق می پذیرد و به دنبال آن هلاکت است.
اگر درست در آیه دقت کنیم، چهار مرحله مشخص برای این برنامه بیان شده است:
1-مرحله اوامر (و نواهی) .
2-مرحله فسق و مخالفت.
3-مرحله استحقاق مجازات.
4-مرحله هلاکت.
و همه این مراحل با فاء تفریع به یکدیگر عطف شده اند.
در اینجا این سؤال پیش می آید که چرا امر شدگان تنها مترفین هستند؟ (مترفین از ماده”ترفه“به معنی نعمت فراوان یعنی متنعمین و ثروتمندان از خدا بی خبر) .
در پاسخ این سؤال توجه به یک نکته راه گشا است و آن اینکه در بسیاری از جوامع (منظور جامعه های ناسالم است) مترفین، سردمداران اجتماعند و دیگران
ص: 59
1- 1) “قول”گر چه معنی وسیعی دارد ولی در این گونه موارد به معنی فرمان عذاب است.
تابع و پیرو آنها.
به علاوه در این تعبیر اشاره به نکته دیگری نیز هست، و آن اینکه سرچشمه غالب مفاسد اجتماعی نیز ثروتمندان از خدا بی خبری هستند که در ناز و نعمت و عیش و هوس غرقند، و هر نغمه اصلاحی و انسانی و اخلاقی در گوش آنها ناهنجار است، به همین دلیل همیشه در صف اول در مقابل پیامبران ایستاده بودند، و دعوت آنها را که به نفع عدل و داد و حمایت از مستضعفان بوده همیشه بر ضد خود می دیدند.
روی این جهات از آنها بالخصوص یاد شده است چرا که ریشه اصلی فساد همین گروهند.
ضمنا”دمرنا“و”تدمیر“از ماده”دمار“به معنی هلاکت است.
به هر حال آیه فوق، هشداری است به همه مردم با ایمان که مراقب باشند، حکومت خویش را بدست مترفین و ثروتمندان مست شهوت ندهند و از آنها دنباله روی نکنند که جامعه آنان را سرانجام به هلاکت و نابودی می کشانند.
*** آیه بعد به نمونه هایی از این مساله به صورت یک اصل کلی اشاره کرده می گوید: “چه بسیار مردمی که در قرون بعد از نوح زندگی می کردند (و طبق همین سنت) هلاک و نابود شدند” (وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ) .
سپس اضافه می کند: چنان نیست که ظلم و ستم و گناه فرد یا جمعیتی از دیده تیز بین علم خدا مخفی بماند، “همین مقدار کافی است که خدا از گناهان بندگانش آگاه و نسبت به آن بینا است” (وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً) .
“قرون”جمع”قرن“به معنی جمعیتی است که در عصر واحدی زندگی می کنند و سپس به مجموع یک عصر اطلاق شده است.
در اینکه قرن چند سال است، نظرات گوناگونی داده اند، بعضی آن را چهل سال، بعضی هشتاد، بعضی صد، و بالآخره بعضی آن را صد و بیست سال دانسته اند، ولی
ص: 60
ناگفته پیدا است که این یک امر قراردادی است که بر حسب قرار دادها متفاوت می باشد، اما معمول در عصر ما این است که قرن را به یکصد سال اطلاق می کنند (1) .
(1)
و اینکه مخصوصا روی”قرون بعد از نوح“تکیه شده، ممکن است به خاطر آن باشد که زندگی انسانها قبل از نوح بسیار ساده بود و اینهمه اختلافات مخصوصا تقسیم جوامع به”مترف“و”مستضعف“کمتر وجود داشت و به همین دلیل کمتر گرفتار مجازاتهای الهی شدند.
ذکر”خبیر“و”بصیر“ (آگاه و بینا) همراه هم اشاره به این است که”خبیر“به معنی آگاه از نیت و عقیده است و”بصیر“به معنی بینا نسبت به اعمال، بنا بر این خدا هم از انگیزه های باطنی اعمال اشخاص با اطلاع است، و هم از خود اعمالشان، و چنین کسی هرگز ظلم و ستمی در باره هیچکس روا نمی دارد و حق کسی در حکومتش ضایع نمی شود.
ص: 61
1- 1) در ذیل آیه 13 سوره یونس نیز به این موضوع اشاره ای کردیم (تفسیر نمونه جلد 8 صفحه 243) .