(46) سوره احقاف این سوره در مکه نازل شده و دارای 35 آیه است
اشاره
ص: 293
ص: 294
محتوای سوره احقاف
این سوره از سوره های مکی است (هر چند جمعی از مفسران نزول بعضی از آیات آن را در مدینه تایید کرده اند که در شرح آن آیات بحث خواهیم کرد) و به حکم شرائط زمان و مکان نزولش که زمان مبارزه با شرک، و دعوت به توحید و معاد و مسائل زیر بنائی اسلام بوده، در همین محورها سخن می گوید، و در یک جمع بندی فشرده می توان گفت این سوره اهداف زیر را تعقیب می کند:
1-بیان عظمت قرآن.
2-مبارزه قاطع بر ضد هر گونه شرک و بت پرستی.
3-توجیه مردم در مساله معاد و دادگاه عدل پروردگار.
4-ضمنا به عنوان هشدار به مشرکان و مجرمان گوشه ای از داستان قوم عاد را که ساکن سرزمین“احقاف”بودند بیان می دارد (نام سوره نیز از همین جا گرفته شده است) .
5-اشاره به گسترش و عمومیت دعوت پیامبر اسلام تا آنجا که غیر از انسانها یعنی طایفه جن را نیز شامل می شود.
6-تشویق مؤمنان و انذار کافران و ایجاد مبادی خوف و رجاء.
7-دعوت پیامبر اسلام به صبر و استقامت هر چه بیشتر و اقتدار به سیره انبیای بزرگ پیشین.
* فضیلت این سوره در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص در فضیلت این سوره آمده است: من قرأ سوره الاحقاف اعطی من الاجر بعدد کل رمل فی الدنیا عشر حسنات، و محی عنه عشر سیئات، و رفع له عشر درجات: “هر کس سوره احقاف را بخواند به ازاء هر دانه شن که در این دنیا است ده حسنه به او داده می شود، و ده سیئه محو می گردد، و ده درجه بر درجات او افزوده می شود” 1. از آنجا که“احقاف”جمع“حقف” (بر وزن رزق) به معنی شنهای روان است که بر اثر وزش باد در بیابانها به صورت مستطیل و کج و معوج روی هم انباشته می شود، و سرزمین قوم عاد را از این جهت“احقاف”می گفتند که ریگستانی به این صورت بود تعبیر حدیث فوق ناظر به همین معنی است. بدیهی است اینگونه حسنات و درجات تنها به خاطر تلاوت الفاظ نیست بلکه تلاوتی است سازنده و بیدارگر در مسیر ایمان و تقوی، و محتوای سوره احقاف به راستی چنین اثری را دارد، اگر انسان طالب حقیقت و آماده عمل باشد. در حدیث دیگری از امام صادق ع آمده است: من قرأ کل لیله او کل جمعه سوره الاحقاف لم یصبه اللّٰه عز و جل بروعه فی الحیاه الدنیا، و آمنه من فزع یوم القیامه ان شاء اللّٰه: “هر کس سوره احقاف را هر شب، یا هر جمعه، بخواند خداوند وحشت دنیا را از او برمی دارد، و از وحشت روز قیامت نیز در امان می دارد” 2. *
ص: 295
این سوره از سوره های مکی است (هر چند جمعی از مفسران نزول بعضی از آیات آن را در مدینه تایید کرده اند که در شرح آن آیات بحث خواهیم کرد) و به حکم شرائط زمان و مکان نزولش که زمان مبارزه با شرک، و دعوت به توحید و معاد و مسائل زیر بنائی اسلام بوده، در همین محورها سخن می گوید، و در یک جمع بندی فشرده می توان گفت این سوره اهداف زیر را تعقیب می کند:
1-بیان عظمت قرآن.
2-مبارزه قاطع بر ضد هر گونه شرک و بت پرستی.
3-توجیه مردم در مساله معاد و دادگاه عدل پروردگار.
4-ضمنا به عنوان هشدار به مشرکان و مجرمان گوشه ای از داستان قوم عاد را که ساکن سرزمین“احقاف”بودند بیان می دارد (نام سوره نیز از همین جا گرفته شده است) .
5-اشاره به گسترش و عمومیت دعوت پیامبر اسلام تا آنجا که غیر از انسانها یعنی طایفه جن را نیز شامل می شود.
6-تشویق مؤمنان و انذار کافران و ایجاد مبادی خوف و رجاء.
7-دعوت پیامبر اسلام به صبر و استقامت هر چه بیشتر و اقتدار به سیره انبیای بزرگ پیشین.
* فضیلت این سوره در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام ص در فضیلت این سوره آمده است: من قرأ سوره الاحقاف اعطی من الاجر بعدد کل رمل فی الدنیا عشر حسنات، و محی عنه عشر سیئات، و رفع له عشر درجات: “هر کس سوره احقاف را بخواند به ازاء هر دانه شن که در این دنیا است ده حسنه به او داده می شود، و ده سیئه محو می گردد، و ده درجه بر درجات او افزوده می شود” 1. از آنجا که“احقاف”جمع“حقف” (بر وزن رزق) به معنی شنهای روان است که بر اثر وزش باد در بیابانها به صورت مستطیل و کج و معوج روی هم انباشته می شود، و سرزمین قوم عاد را از این جهت“احقاف”می گفتند که ریگستانی به این صورت بود تعبیر حدیث فوق ناظر به همین معنی است. بدیهی است اینگونه حسنات و درجات تنها به خاطر تلاوت الفاظ نیست بلکه تلاوتی است سازنده و بیدارگر در مسیر ایمان و تقوی، و محتوای سوره احقاف به راستی چنین اثری را دارد، اگر انسان طالب حقیقت و آماده عمل باشد. در حدیث دیگری از امام صادق ع آمده است: من قرأ کل لیله او کل جمعه سوره الاحقاف لم یصبه اللّٰه عز و جل بروعه فی الحیاه الدنیا، و آمنه من فزع یوم القیامه ان شاء اللّٰه: “هر کس سوره احقاف را هر شب، یا هر جمعه، بخواند خداوند وحشت دنیا را از او برمی دارد، و از وحشت روز قیامت نیز در امان می دارد” 2. *
ص: