[سوره آل عمران (3) : آیات 162 تا 163]
اشاره
أَ فَمَنِ اِتَّبَعَ رِضْوٰانَ اَللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ (162) هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ (163)
ترجمه:
162-آیا کسی که از رضایت خدا پیروی کرده، همانند کسی است که به سوی خشم و غضب خدا بازگشته و جایگاه او جهنم و پایان کار او بسیار بد است؟! 163-هر یک از آنها برای خود درجه و مقامی در پیشگاه خدا دارند و خداوند به آنچه انجام می دهند بینا است.
تفسیر:
اشاره
آنها که در جهاد شرکت نکردند
أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ
در آیات گذشته در جوانب مختلف جنگ“احد”و نتائج آن بحث شد،
ص: 154
1- 1) -تاریخ طبری جزء 4 ص 16.
اکنون نوبت منافقان و مؤمنان سست ایمانی است که به پیروی از آنها در میدان جنگ، حضور نیافتند زیرا در روایات می خوانیم، هنگامی که پیامبر ص فرمان حرکت بسوی“احد”را صادر کرد جمعی از منافقان به بهانه اینکه یقین به وقوع جنگ ندارند از حضور در میدان، خودداری کردند و بعضی از مسلمانان ضعیف- الایمان نیز به آنها ملحق شدند، آیه فوق، سرنوشت آنها را تشریح می کند و می گوید: “آیا کسانی که فرمان خدا را اطاعت کردند و از خشنودی او پیروی نمودند، همانند کسانی هستند که بسوی خشم خدا بازگشتند و جایگاه آنها جهنم و بازگشت و پایان کار آنها، زشت و ناراحت کننده است. ” سپس می فرماید هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ هر یک از آنها برای خود درجه و موقعیتی در پیشگاه خدا دارند، اشاره به اینکه نه تنها منافقان تن پرور و مجاهدان با هم فرق دارند، بلکه هر یک از کسانی که در این دو صف قرار دارند به تفاوت درجه فداکاری و جانبازی و یا نفاق و دشمنی با حق در پیشگاه خدا درجه خاصی خواهند داشت که از صفر شروع می شود و تا ما فوق آنچه تصور شود ادامه می یابد.
جالب توجه اینکه: در روایتی از امام علی بن موسی الرضا ع نقل شده که فرمود: هر درجه ای به اندازه فاصله میان آسمان و زمین است (1) و در حدیث دیگری وارد شده که بهشتیان، کسانی را که در درجات علیین (بالا) قرار دارند آن چنان می بینند که ستاره ای در آسمان دیده می شود (2) منتها باید توجه داشت که درجه معمولا به پله هایی گفته می شود که انسان به وسیله آنها به نقطه مرتفعی صعود می کند و اما پله هایی که از آن برای پائین رفتن به نقطه گودی استفاده می شود “درک” (بر وزن مرگ) می گویند و لذا در باره پیامبران در سوره بقره آیه 253 می خوانیم وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجٰاتٍ و در باره منافقان در سوره نساء آیه
(1)
(2)
ص: 155
1- 1) -نور الثقلین جلد اول صفحه 406.
2- 2) -تفسیر مجمع البیان ذیل آیه فوق.
145 می خوانیم: إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ ولی در آیه مورد بحث، چون سخن از هر دو طایفه در میان بوده، جانب طایفه مؤمنان، گرفته شده و تعبیر به درجه شده است (این طرز بیان را در اصطلاح ادبی تغلیب می گویند) .
و در پایان آیه می فرماید: وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ: خداوند نسبت به اعمال همه آنها بینا است و بخوبی می داند هر کسی طبق نیت و ایمان و عمل خود شایسته کدامین درجه است.
یک روش مؤثر تربیتی
در قرآن مجید بسیاری از حقایق مربوط به معارف دینی و اخلاقی و اجتماعی در قالب سؤال، طرح میگردد و طرفین مسئله در اختیار شنونده گذارده می شود تا او با فکر خود یکی را انتخاب کند، و این روش که باید آن را روش غیر مستقیم نامید، اثر فوق العاده ای در تاثیر برنامه های تربیتی دارد زیرا انسان، معمولا به- افکار و برداشتهای خود از مسائل مختلف بیش از هر چیز اهمیت میدهد، هنگامی که مسئله بصورت یک مطلب قطعی و جزمی طرح شود، گاهی در مقابل آن، مقاومت بخرج میدهد و همچون یک فکر بیگانه به آن مینگرد، ولی هنگامی که بصورت سؤال طرح شود و پاسخ را از درون و جدان و قلب خود بشنود آن را فکر و تشخیص خود میداند و بعنوان“یک فکر و طرح آشنا”به آن مینگرد و لذا در مقابل آن مقاومت بخرج نمیدهد، این طرز تعلیم مخصوصا در برابر افراد لجوج و همچنین در برابر کودکان مؤثر است.
در قرآن از این روش استفاده فراوان شده که بچند نمونه از آن در اینجا اشاره می کنیم:
1- قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ: آیا دانایان با نادانان
ص: 156
مساویند؟ (1) 2- قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ: بگو آیا نابینا با شخص بینا مساوی است آیا فکر نمی کنید؟ (2) 3- قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ:
(1)
(2)
بگو آیا شخص بینا با شخص نابینا مساوی است آیا تاریکی با روشنایی یکسان است (3) .
(3)