(1) سوره فاتحه الکتاب (حمد) این سوره در مکه نازل شده و هفت آیه است (7)
اشاره
ص: 1
سوره فاتحه الکتاب (حمد) این سوره در مکه نازل شده و هفت آیه است
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
ویژگیهای سوره حمد
این سوره در میان سوره های قرآن درخشش فوق العاده ای دارد که از مزایای زیر سرچشمه می گیرد:
1- آهنگ این سوره
- این سوره اساسا با سوره های دیگر قرآن از نظر لحن و آهنگ فرق روشنی دارد به خاطر اینکه سوره های دیگر همه بعنوان سخن خدا است، اما این سوره از زبان بندگان است، و به تعبیر دیگر در این سوره خداوند طرز مناجات و سخن گفتن با او را به بندگانش آموخته است.
آغاز این سوره با حمد و ستایش پروردگار شروع می شود.
و با ابراز ایمان به مبدء و معاد (خداشناسی و ایمان به رستاخیز) ادامه می یابد، و با تقاضاها و نیازهای بندگان پایان می گیرد.
انسان آگاه و بیدار دل، هنگامی که این سوره را می خواند، احساس می کند که بر بال و پر فرشتگان قرار گرفته و به آسمان صعود می کند و در عالم روحانیت و معنویت لحظه به لحظه به خدا نزدیکتر می شود.
این نکته بسیار جالب است که اسلام بر خلاف بسیاری از مذاهب ساختگی یا تحریف شده که میان“ خدا” و“ خلق” واسطه ها قائل می شوند به مردم دستور می دهد که بدون هیچ واسطه با خدایشان ارتباط برقرار کنند!.
این سوره تبلوری است از همین ارتباط نزدیک و بی واسطه خدا با انسان، و مخلوق با خالق، در اینجا تنها او را می بیند، با او سخن می گوید، پیام او را با گوش جان می شنود، حتی هیچ پیامبر مرسل و فرشته مقربی در این میان واسطه
ص: 2
نیست و عجب اینکه این پیوند و ارتباط مستقیم خلق با خالق آغازگر قرآن مجید است.
2- سوره حمد، اساس قرآن است
- در حدیثی از پیامبر اکرم ص می خوانیم که: “
الحمد ام القرآن
” و این به هنگامی بود که“ جابر بن عبد اللَّه انصاری خدمت پیامبر ص رسید، پیامبر ص به او فرمود:
الا اعلمک افضل سوره انزلها اللَّه فی کتابه؟ قال فقال له جابر بلی بابی انت و امی یا رسول اللَّه! علمنیها، فعلمه الحمد، ام الکتاب
: ” آیا برترین سوره ای را که خدا در کتابش نازل کرده به تو تعلیم کنم، جابر عرض کرد آری پدر و مادرم به فدایت باد، به من تعلیم کن، پیامبر ص سوره حمد که ام الکتاب است به او آموخت، سپس اضافه فرمود این سوره شفای هر دردی است مگر مرگ“ (1)
(1)
و نیز از پیامبر ص نقل شده که فرمود:
و الذی نفسی بیده ما انزل اللَّه فی التوراه، و لا فی الزبور، و لا فی القرآن مثلها، هی ام الکتاب
: ” قسم به کسی که جان من به دست او است خداوند نه در تورات و نه در انجیل و نه در زبور، و نه حتی در قرآن، مثل این سوره را نازل نکرده است، و این ام الکتاب است“ (2)
(2)
دلیل این سخن با تامل در محتوای این سوره روشن می شود، چرا که این سوره در حقیقت فهرستی است از مجموع محتوای قرآن، بخشی از آن توحید و شناخت صفات خدا است، بخشی در زمینه معاد و رستاخیز سخن می گوید و بخشی از هدایت و ضلالت که خط فاصل مؤمنان و کافران است سخن می گوید، و نیز در آن اشاره ای است به حاکمیت مطلق پروردگار و مقام ربوبیت و نعمتهای
ص: 3
1- (1) ” مجمع البیان“ و” نور الثقلین“ آغاز سوره حمد.
2- (2) ” مجمع البیان“ و” نور الثقلین“ آغاز سوره حمد.
بی پایانش که به دو بخش عمومی و خصوصی (بخش رحمانیت و رحیمیت) تقسیم می گردد، و همچنین اشاره به مساله عبادت و بندگی و اختصاص آن به ذات پاک او شده است.
در حقیقت هم بیانگر توحید ذات است، هم توحید صفات، هم توحید افعال، و هم توحید عبادت.
و به تعبیر دیگر این سوره مراحل سه گانه ایمان: اعتقاد به قلب، اقرار به زبان، و عمل به ارکان را در بر دارد، و می دانیم” ام“ به معنی اساس و ریشه است.
شاید به همین دلیل است که” ابن عباس“ مفسر معروف اسلامی می گوید:
ان لکل شی ء اساسا … و اساس القرآن الفاتحه.
” هر چیزی اساس و شالوده ای دارد … و اساس و زیر بنای قرآن، سوره حمد است“.
روی همین جهات است که در فضیلت این سوره از پیامبر ص نقل شد:
ایما مسلم قرأ فاتحه الکتاب اعطی من الاجر کانما قرأ ثلثی القرآن، و اعطی من الاجر کانما تصدق علی کل مؤمن و مؤمنه
: هر مسلمانی سوره حمد را بخواند پاداش او به اندازه کسی است که دو سوم قرآن را خوانده است (و طبق نقل دیگری پاداش کسی است که تمام قرآن را خوانده باشد) و گویی به هر فردی از مردان و زنان مؤمن هدیه ای فرستاده است” (1)
(1)
تعبیر به دو سوم قرآن شاید به خاطر آنست که بخشی از قرآن توجه به خدا است و بخشی توجه به رستاخیز و بخش دیگری احکام و دستورات است که بخش اول و دوم در سوره حمد آمده، و تعبیر به تمام قرآن به خاطر آن است که همه قرآن را از یک نظر در ایمان و عمل می توان خلاصه کرد که این هر دو در سوره
ص: 4
1- (1) مجمع البیان آغاز سوره حمد.
حمد جمع است.
3- سوره حمد افتخار بزرگ پیامبر ص
جالب اینکه در آیات قرآن سوره حمد به عنوان یک موهبت بزرگ به پیامبر ص معرفی شد، و در برابر کل قرآن قرار گرفته است، آنجا که می فرماید وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ: “ ما به تو سوره حمد که هفت آیه است و دو بار نازل شده دادیم همچنین قرآن بزرگ بخشیدیم” (سوره حجر آیه 87) .
قرآن با تمام عظمتش در اینجا در برابر سوره حمد قرار گرفته است، نزول دوباره آن نیز به خاطر اهمیت فوق العاده آن است (1)
(1)
همین مضمون در حدیثی از امیر مؤمنان علی ع از پیامبر ص نقل شده است که فرمود:
ان اللَّه تعالی افرد الامتنان علی بفاتحه الکتاب و جعلها بازاء القرآن العظیم و ان فاتحه الکتاب اشرف ما فی کنوز العرش:
“ خداوند بزرگ به خاطر دادن سوره حمد بالخصوص بر من منت نهاده و آن را در برابر قرآن عظیم قرار داده، و سوره حمد با ارزشترین ذخائر گنجهای عرش خدا است”! (2)
(2)
4- تاکید بر تلاوت این سوره
- با توجه به بحثهای فوق که تنها بیان گوشه ای از فضیلت سوره حمد بود روشن می شود که چرا در احادیث اسلامی در منابع شیعه و سنی اینهمه تاکید بر تلاوت آن شده است، تلاوت آن به انسان، روح و ایمان می بخشد، او را به خدا نزدیک می کند، صفای دل و روحانیت می آفریند، اراده انسان را نیرومند و تلاش او را در راه خدا و خلق افزون می سازد، و میان او
ص: 5
1- (1) اینکه چرا سوره حمد“ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی” نامیده شده، و نیز قسمت دیگری از مزایای سوره حمد در جلد یازدهم تفسیر نمونه ذیل آیه 87 سوره“ حجر” نیز خواهد آمد.
2- تفسیر برهان جلد اول صفحه 26 طبق نقل تفسیر البیان.
و گناه و انحراف فاصله می افکند.
به همین دلیل در حدیثی از امام صادق ع می خوانیم
رن ابلیس اربع رنات اولهن یوم لعن، و حین اهبط الی الارض، و حین بعث محمد (ص) علی حین فتره من الرسل، و حین انزلت ام الکتاب:
“ شیطان چهار بار فریاد کشید و ناله سر داد نخستین بار روزی بود که از درگاه خدا رانده شد، سپس هنگامی بود که از بهشت به زمین تنزل یافت، سومین بار هنگام بعثت محمد ص بعد از فترت پیامبران بود، و آخرین بار زمانی بود که سوره حمد نازل شد”!. (1)
(1)
محتوای سوره
هفت آیه ای که در این سوره وجود دارد هر کدام اشاره به مطلب مهمی است:
“ بِسْمِ اللَّهِ” سر آغازی است برای هر کار، و استمداد از ذات پاک خدا را به هنگام شروع در هر کار به ما می آموزد.
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ درسی است از باز گشت همه نعمتها و تربیت همه موجودات به اللَّه، و توجه به این حقیقت که همه این مواهب از ذات پاکش سرچشمه می گیرد.
الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ این نکته را بازگو می کند که اساس خلقت و تربیت و حاکمیت او بر پایه رحمت و رحمانیت است، و محور اصلی نظام تربیتی جهان را همین اصل تشکیل می دهد.
مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ توجهی است به معاد، و سرای پاداش اعمال، و حاکمیت خداوند بر آن دادگاه عظیم.
إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ، توحید در عبادت و توحید در نقطه اتکاء انسانها را بیان می کند.
ص: 6
1- نور الثقلین جلد اول صفحه 4.
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ، بیانگر نیاز و عشق بندگان به مساله هدایت و نیز توجهی است به این حقیقت که هدایتها همه از سوی او است! سرانجام آخرین آیه این سوره، ترسیم واضح و روشنی است از صراط مستقیم راه کسانی است که مشمول نعمتهای او شده اند، و از راه مغضوبین و گمراهان جدا است.
و از یک نظر این سوره به دو بخش تقسیم می شود، بخشی از حمد و ثنای خدا سخن می گوید و بخشی از نیازهای بنده.
چنان که در“ عیون اخبار الرضا” ع در حدیثی از پیامبر ص می خوانیم:
خداوند متعال چنین فرموده: “ من سوره حمد را میان خود و بنده ام تقسیم کردم نیمی از آن برای من، و نیمی از آن برای بنده من است، و بنده من حق دارد هر چه را می خواهد از من بخواهد:
هنگامی که بنده می گوید” بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ“ خداوند بزرگ می فرماید بنده ام بنام من آغاز کرد، و بر من است که کارهای او را به آخر برسانم و در همه حال او را پر برکت کنم، و هنگامی که می گوید” الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ“ خداوند بزرگ می گوید بنده ام مرا حمد و ستایش کرد، و دانست نعمتهایی را که دارد از ناحیه من است، و بلاها را نیز من از او دور کردم، گواه باشید که من نعمتهای سرای آخرت را بر نعمتهای دنیای او می افزایم، و بلاهای آن جهان را نیز از او دفع می کنم، همانگونه که بلاهای دنیا را دفع کردم.
و هنگامی که می گوید” الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ“ خداوند می گوید: بنده ام گواهی داد که من رحمان و رحیمم، گواه باشید بهره او را از رحمتم فراوان می کنم، و سهم او را از عطایم افزون می سازم.
و هنگامی که می گوید” مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ“ او می فرماید: گواه باشید همانگونه که او حاکمیت و مالکیت روز جزا را از آن من دانست، من در روز
ص: 7
حساب، حسابش را آسان می کنم، حسناتش را می پذیرم، و از سیئاتش صرف نظر می کنم.
و هنگامی که می گوید” إِیَّاکَ نَعْبُدُ“ خداوند بزرگ می گوید بنده ام راست می گوید، تنها مرا پرستش می کند، من شما را گواه می گیرم بر این عبادت خالص ثوابی به او می دهم که همه کسانی که مخالف این بودند به حال او غبطه خورند.
و هنگامی که می گوید” إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ“ خدا می گوید: بنده ام از من یاری جسته، و تنها به من پناه آورده گواه باشید من او را در کارهایش کمک می کنم، در سختیها به فریادش می رسم، و در روز پریشانی دستش را می گیرم.
و هنگامی که می گوید” اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ … “ (تا آخر سوره) خداوند می گوید این خواسته بنده ام بر آورده است، و او هر چه می خواهد از من بخواهد که من اجابت خواهم کرد آنچه امید دارد، به او می بخشم و از آنچه بیم دارد ایمنش می سازم (1)
(1)
* چرا نام این سوره فاتحه الکتاب است؟ ” فاتحه الکتاب“ به معنی آغازگر کتاب (قرآن) است، و از روایات مختلفی که از پیامبر ص نقل شده به خوبی استفاده می شود که این سوره در زمان خود پیامبر ص نیز به همین نام شناخته می شده است. از اینجا دریچه ای به سوی مساله مهمی از مسائل اسلامی گشوده می شود و آن اینکه بر خلاف آنچه در میان گروهی مشهور است که قرآن در عصر پیامبر ص به صورت پراکنده بود، بعد در زمان ابو بکر یا عمر یا عثمان جمع آوری شد قرآن در زمان خود پیامبر ص به همین صورت امروز جمع آوری شده بود، و سرآغازش همین سوره حمد بوده است، و الا نه این سوره نخستین سوره ای بوده ص: 8 1- (1) از کتاب عیون اخبار الرضا (ع) (طبق نقل المیزان جلد اول صفحه 37) . است که بر پیامبر ص نازل شده، و نه دلیل دیگری برای انتخاب نام فاتحه الکتاب برای این سوره وجود دارد. مدارک متعدد دیگری در دست است که این واقعیت را تایید می کند که قرآن به صورت مجموعه ای که در دست ماست در عصر پیامبر ص و به فرمان او جمع آوری شده بود. ” علی بن ابراهیم“ از امام صادق ع نقل کرده که رسول خدا ص به علی ع فرمود: ” قرآن در قطعات حریر و کاغذ و امثال آن پراکنده است آن را جمع آوری کنید“ سپس اضافه می کند علی ع از آن مجلس برخاست و آن را در پارچه زرد رنگی جمع آوری نمود سپس بر آن مهر زد ( و انطلق علی (ع) فجمعه فی ثوب اصفر ثم ختم علیه ) (1) (1) گواه دیگر اینکه” خوارزمی“ دانشمند معروف اهل تسنن در کتاب” مناقب“ از” علی بن ریاح“ نقل می کند که علی بن ابی طالب و ابی بن کعب، قرآن را در زمان رسول خدا ص جمع آوری کردند. سومین شاهد جمله ای است که” حاکم“ نویسنده معروف اهل سنت در کتاب” مستدرک“ از” زید بن ثابت“ آورده است: زید می گوید: ” ما در خدمت پیامبر ص قرآن را از قطعات پراکنده جمع آوری می کردیم و هر کدام را طبق راهنمایی پیامبر ص در محل مناسب خود قرار می دادیم، ولی با اینحال این نوشته ها متفرق بود پیامبر ص به علی ع دستور داد که آن را یک جا جمع کند، و ما را از ضایع ساختن آن بر حذر می داشت“. سید مرتضی دانشمند بزرگ شیعه می گوید: ” قرآن در زمان رسول اللَّه ص: 9 1- (1) تاریخ القرآن ابو عبد اللَّه زنجانی صفحه 44. به همین صورت کنونی جمع آوری شده بود“ (1) . (1) طبرانی و ابن عساکر از” شعبی“ چنین نقل می کنند که شش نفر از انصار قرآن را در عصر پیامبر ص جمع آوری کردند (2) و قتاده نقل می کند که از انس پرسیدم چه کسی قرآن را در عصر پیامبر ص جمع آوری کرد، گفت چهار نفر که همه از انصار بودند: ابی بن کعب، معاذ، زید بن ثابت، و ابو زید (3) و بعضی روایات دیگر که نقل همه آنها به طول می انجامد. (2) (3) به هر حال علاوه بر این احادیث که در منابع شیعه و اهل تسنن وارد شده انتخاب نام فاتحه الکتاب برای سوره حمد- همانگونه که گفتیم- شاهد زنده ای برای اثبات این موضوع است. * سؤال: آیا جمع آوری قرآن در زمان پیامبر بود
در اینجا این سؤال پیش می آید که چگونه می توان این گفته را باور کرد با اینکه در میان گروهی از دانشمندان معروف است که قرآن پس از پیامبر ص جمع آوری شده، (بوسیله علی ع یا کسان دیگر) .
در پاسخ این سؤال باید گفت: اما قرآنی که علی ع جمع آوری کرد تنها خود قرآن نبود بلکه مجموعه ای بود از قرآن و تفسیر و شان نزول آیات، و مانند آن.
و اما در مورد عثمان قرائنی در دست است که نشان می دهد عثمان برای جلوگیری از اختلاف قرائت ها اقدام به نوشتن قرآن واحدی با قرائت و نقطه گذاری نمود (چرا که تا آن زمان نقطه گذاری معمول نبود) .
ص: 10
1- (1) مجمع البیان جلد اول صفحه 15.
2- (2) منتخب کنز العمال ج 2 صفحه 52.
3- (3) صحیح بخاری ج 6 صفحه 102.
و اما اصرار جمعی بر اینکه قرآن به هیچوجه در زمان پیامبر ص جمع آوری نشده و این افتخار نصیب عثمان یا خلیفه اول و دوم گشت شاید بیشتر به خاطر فضیلت سازی بوده باشد، و لذا هر دسته ای این فضیلت را به کسی نسبت می دهد و روایت در مورد او نقل می کند.
اصولا چگونه می توان باور کرد پیامبر ص چنین کار مهمی را نادیده گرفته باشد در حالی که او به کارهای بسیار کوچک هم توجه داشت، مگر نه این است که قرآن قانون اساسی اسلام، کتاب بزرگ تعلیم و تربیت، زیر بنای همه برنامه های اسلامی و عقائد و اعتقادات است؟ آیا عدم جمع آوری آن در عصر پیامبر ص این خطر را نداشت که بخشی از قرآن ضایع گردد و یا اختلافاتی در میان مسلمانان بروز کند.
به علاوه حدیث مشهور” ثقلین“ که شیعه و سنی آن را نقل کرده اند که پیامبر ص فرمود من از میان شما می روم و دو چیز را به یادگار می گذارم” کتاب خدا“ و” خاندانم“ این خود نشان می دهد که قرآن به صورت یک کتاب جمع آوری شده بود.
و اگر می بینیم روایاتی که دلالت بر جمع آوری قرآن توسط گروهی از صحابه زیر نظر پیامبر ص دارد، از نظر تعداد نفرات مختلف است مشکلی ایجاد نمی کند، ممکن است هر روایت عده ای از آنها را معرفی کند.
ص: 11