My DokuWiki

Edit the page and hit Save. See syntax for Wiki syntax. Please edit the page only if you can improve it. If you want to test some things, learn to make your first steps on the playground.

[سوره الأنبیاء (21) : آیات 98 تا 103]

اشاره

إِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهٰا وٰارِدُونَ (98) لَوْ کٰانَ هٰؤُلاٰءِ آلِهَهً مٰا وَرَدُوهٰا وَ کُلٌّ فِیهٰا خٰالِدُونَ (99) لَهُمْ فِیهٰا زَفِیرٌ وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یَسْمَعُونَ (100) إِنَّ اَلَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا اَلْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ (101) لاٰ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهٰا وَ هُمْ فِی مَا اِشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خٰالِدُونَ (102) لاٰ یَحْزُنُهُمُ اَلْفَزَعُ اَلْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ اَلْمَلاٰئِکَهُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ اَلَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ (103)

ترجمه:

98-شما و آنچه غیر از خدا می پرستید هیزم جهنم خواهید بود و همگی در آن وارد می شوید.

ص: 505

99-اگر اینها خدایان بودند هرگز وارد آن نمی شدند، و همه در آن جاودانه خواهند بود.

100-آنها در آن ناله های دردناک دارند، و چیزی نمی شنوند! 101- (اما) کسانی که وعده نیک از قبل به آنها داده ایم (یعنی مؤمنان صالح) از آن دور نگاهداشته می شوند.

102-آنها صدای آتش دوزخ را نمی شنوند و در آنچه دلشان بخواهد جاودانه متنعم هستند.

103-وحشت بزرگ آنها را اندوهگین نمی کند، و فرشتگان به استقبالشان می روند (و می گویند) این همان روزی است که به شما وعده داده می شد.

تفسیر:

هیزم جهنم!

در تعقیب آیات گذشته که از سرنوشت مشرکان ستمگر بحث می کرد در این آیات روی سخن را به آنها کرده و آینده آنها و معبودهایشان را چنین ترسیم می کند:

"شما و آنچه را غیر از خدا می پرستید آتشگیره جهنمید"! (إِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ) .

"حصب"در اصل به معنی پرتاب کردن است، مخصوصا به قطعات هیزم که در تنور پرتاب می کنند حصب گفته می شود.

بعضی گفته اند"حطب" (بر وزن سبب) که به معنی هیزم می باشد در لغات مختلف عرب، تلفظهای متفاوتی دارد، بعضی از قبائل آن را"حصب"و بعضی دیگر"خضب"می نامند و از آنجا که قرآن برای جمع بین قبائل و طوائف و دلها بوده، گاه لغات مختلف آنها را به کار می گیرد تا از این راه، جمع قلوب شود، از جمله همین کلمه حصب است که تلفظی است از قبائل اهل یمن در واژه"حطب" (1) .

(1)

به هر حال آیه فوق به مشرکان می گوید: آتشگیره جهنم و هیزمی که شعله های آن را تشکیل می دهد خود شما و خدایان ساختگی شما است، و همچون

ص: 506

1- 1) تفسیر"ابو الفتوح رازی"ذیل آیات مورد بحث.

قطعه های هیزم بی ارزش یکی پس از دیگری در جهنم پرتاب می شوید! سپس اضافه می کند: "شما وارد بر آن می شوید" (أَنْتُمْ لَهٰا وٰارِدُونَ) .

این جمله یا به عنوان تاکید مطلب گذشته است، و یا اشاره به نکته جدیدی است و آن اینکه اول بتها را در آتش می افکنند، سپس شما بر آنها وارد می شوید، گویی خدایانتان با آتشی که از وجودشان برمی خیزد از شما پذیرایی می کنند (1) .

(1)

اگر سؤال شود که انداختن بتها در جهنم چه فلسفه ای دارد، در پاسخ باید گفت: این خود یک نوع عذاب و مجازات است برای بت پرستان که ببینند در آتشی که از بتهایشان زبانه می کشد می سوزند، از این گذشته تحقیری است برای افکار آنها که به چنین موجودات بی ارزشی پناه می بردند.

البته این در صورتی است که" مٰا تَعْبُدُونَ "به معنی معبودهای بی جان و بتهای سنگی و چوبی باشد (همانگونه که از کلمه"ما"استفاده می شود، زیرا "ما"غالبا برای موجود غیر عاقل است) ولی اگر مفهوم آن را عام بگیریم و شامل شیاطینی که معبود واقع شدند بشود نکته ورود این معبودها در جهنم کاملا واضح است چرا که خود شریک جرمند.

*** سپس به عنوان نتیجه گیری کلی می فرماید: "اگر این بتها، خدایانی بودند هرگز وارد آتش دوزخ نمی شدند" (لَوْ کٰانَ هٰؤُلاٰءِ آلِهَهً مٰا وَرَدُوهٰا) .

ولی بدانید نه تنها وارد دوزخ می شوند بلکه"جاودانه در آن خواهند بود" (وَ کُلٌّ فِیهٰا خٰالِدُونَ) .

ص: 507

1- 1) توجه داشته باشید در صورت اول لام"لها"به معنی"الی"است و ضمیر "ها"به جهنم برمی گردد و در تفسیر دوم، لام به معنی"الی"می باشد ولی ضمیر به بتها بازمیگردد.

و این جالب است که این بت پرستان جاودانه گرفتار خدایان خود باشند همان خدایانی که همیشه آنها را پرستش می کردند و سپر بلاها می شمردند و حل مشکلاتشان را از آنها می خواستند! *** برای توضیح بیشتر پیرامون وضع دردناک، این"عابدان گمراه"، در برابر آن"معبودان بی ارزش"می گوید: "آنها در دوزخ، فریادها و ناله های دردناک دارند" (لَهُمْ فِیهٰا زَفِیرٌ) .

"زفیر"در اصل به معنی فریاد کشیدنی است که با بیرون فرستادن نفس توأم باشد، و بعضی گفته اند فریاد نفرت انگیز الاغ در آغاز"زفیر"و در پایانش "شهیق"نامیده می شود، و به هر حال در اینجا اشاره به فریاد و ناله ای است که از غم و اندوه برمی خیزد (1) .

(1)

این احتمال نیز وجود دارد که این زفیر و ناله غم انگیز تنها مربوط به عابدان نباشد بلکه شیاطینی که معبودشان بودند نیز در این امر با آنها شریکند.

جمله بعد، یکی دیگر از مجازاتهای دردناک آنها را بازگو می کند و آن اینکه"آنها در دوزخ چیزی نمی شنوند" (وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یَسْمَعُونَ) .

این جمله ممکن است اشاره به این باشد که آنها سخنی که مایه سرور و خوشحالیشان باشد مطلقا نمی شنوند، و تنها مستمع ناله های جانکاه دوزخیان، و فریادهای فرشتگان عذاب هستند.

بعضی گفته اند منظور این است که اینها را در تابوتهای آتشین می گذارند آن چنان که صدای هیچکس را مطلقا نمی شنوند گویی تنها آنها در عذابند و این خود مایه مجازات بیشتری است چرا که اگر انسان، گروهی را هم زندان خود ببیند مایه

ص: 508

1- 1) برای توضیح بیشتر به جلد نهم تفسیر نمونه صفحه 248 (ذیل آیه 106 سوره هود) مراجعه فرمائید.

تسلی خاطر او است که"البلیه اذا عمت طابت" (بلا چو عام بود دلکش است و مستحسن!) .

*** آیه بعد حالات مؤمنان راستین و مردان و زنان با ایمان را بازگو می کند تا در مقایسه با یکدیگر وضع هر دو مشخص تر شود.

نخست می گوید: "کسانی که به خاطر ایمان و اعمال صالحشان وعده نیک به آنها از قبل داده ایم از این آتش هولناک و وحشتناک دورند" (إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ) .

اشاره به اینکه ما به تمام وعده هایی که به مؤمنان در این جهان داده ایم وفا خواهیم کرد که یکی از آنها دور شدن از آتش دوزخ است.

گرچه ظاهر این جمله این است که تمام مؤمنان راستین را شامل می شود ولی بعضی احتمال داده اند که اشاره به معبودانی همچون حضرت مسیح ع و مریم است که بدون خواست آنها بوسیله گروهی عبادت شدند، و از آنجا که آیات سابق می گفت: شما و خدایانتان وارد دوزخ می شوید، و این تعبیر ممکن بود شامل امثال حضرت مسیح ع نیز شود، قرآن بلافاصله این جمله را به صورت یک استثناء بیان می کند که این گروه هرگز وارد دوزخ نخواهند شد.

بعضی از مفسران شان نزولی در مورد این آیه ذکر کرده اند که نشان می دهد بعضی همین سؤال را از پیامبر اسلام ص کردند و آیه در پاسخ آنها نازل گردید.

ولی با این حال مانعی ندارد که آیه فوق هم پاسخی برای این سؤال باشد و هم یک حکم عمومی نسبت به همه مؤمنان راستین.

*** در آخرین آیات مورد بحث، چهار نعمت بزرگ الهی را که شامل حال این گروه سعادتمند است برمی شمرد:

ص: 509

نخست اینکه"آنها صدای آتش را نمی شنوند" (لاٰ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهٰا) .

"حسیس"چنان که ارباب لغت گفته اند به معنی صدای محسوس است، و به معنی خود حرکت یا صدایی که از حرکت برمی خیزد نیز آمده است، آتش دوزخ که دائما در آتشگیره هایش مشغول پیشروی است، دارای صدای مخصوصی است، این صدا از دو جهت وحشتناک است، از نظر اینکه صدای آتش است و از نظر اینکه صدای پیشروی است.

مؤمنان راستین چون از جهنم دورند هرگز این صداهای وحشتناک به گوششان نمی خورد.

دیگر اینکه"آنها در آنچه بخواهند و مایل باشند به طور جاودان متنعمند" (وَ هُمْ فِی مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خٰالِدُونَ) .

یعنی آنجا محدودیت این جهان را ندارد که انسان آرزوی بسیاری از نعمتها بکند و به آن دسترسی نداشته باشد، هر نعمت مادی و معنوی که بخواهد بدون استثناء در دسترس او است، آنهم نه یک روز و دو روز بلکه در یک عمر جاویدان! *** سوم اینکه"فزع اکبر آنها را غمگین نمی کند" (لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ) .

"فزع اکبر" (وحشت بزرگ) را بعضی اشاره به وحشتهای روز قیامت دانسته اند که از هر وحشتی بزرگتر است، و بعضی اشاره به"نفخه صور" و دگرگونیهای پایان این جهان و تزلزل عجیبی که در ارکان این عالم می افتد آن چنان که در آیه 87 سوره نحل آمده است.

ولی از آنجا که وحشت روز رستاخیز مسلما از آن هم مهمتر است تفسیر اول صحیحتر به نظر می رسد.

بالآخره آخرین لطف خدا در باره کسانی که در این آیات به آنها اشاره شده

ص: 510

این است که"فرشتگان رحمت به استقبال آنها می شتابند و به آنها تبریک و شادباش می گویند و بشارت می دهند این همان روزی است که به شما وعده داده می شد" (وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَهُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ) .

در نهج البلاغه می خوانیم امیر مؤمنان علی ع فرمود:

فبادروا باعمالکم تکونوا مع جیران اللّٰه فی داره، رافق بهم رسله، و ازارهم ملائکته، و اکرم اسماعهم ان تسمع حسیس نار جهنم ابدا: "به اعمال نیک مبادرت ورزید تا از همسایگان خدا در سرای او باشید، در جایی که پیامبران را رفیق آنها قرار داده، و فرشتگان را به زیارتشان می فرستد، خدا آن چنان این گروه را گرامی داشته که حتی گوشهایشان صدای آتش دوزخ را نمی شنود" (1) .

(1)

***

ص: 511

1- 1) نهج البلاغه خطبه 183.

Edit summary